نوروز، روز نو
نوروز، در ۲۱ مارس، مهمترین جشن کردی است. کردها سال نوی ایرانی را با فارسیزبانان و بسیاری از مردمان قفقاز تا آسیای میانه شریکاند، اما داستان خود را از آن روایت میکنند: کاوهٔ آهنگر بر ضحاک ستمگر شورید و بر کوهها آتش افروخت تا آزادی را اعلام کند. در نوروز خانوادهها در دشت و صحرا گرد میآیند، آتش میافروزند، میرقصند و بهترین جامههایشان را میپوشند.[1]
موسیقی و دنگبیژها
موسیقی کردی از دف، تنبور دستهبلند، نی لبک شمشال و جفت دهل و زرنا که جشنهای روستا را پیش میبرد بهره میگیرد.
رقص و پوشاک
رقصهای دایرهای و صفی که در کرمانجی گوَند و در سورانی هَلپَرکێ نام دارند، زنان و مردان را دست در دست به هم میپیوندند و سرچوپی با دستمالی در دست آن را رهبری میکند. پوشاک سنتی مردان شلوار گشاد، شال کمر و دستار یا کلاه نمدی است؛ عکسهای شکاک در آرشیو ما قطارهای فشنگ و کلاههای بلند اوایل قرن بیستم را نشان میدهند. لباس زنان رنگارنگ و چندلایه است، با جلیقههای گلدوزیشده و زیورهای سکهای.[1]
شعر و نثر
شعر کلاسیک کردی از قرن شانزدهم شکوفا شد: ملای جزیری و فقی طیران در کرمانجی و بعدها نالی، سالم و محوی در سورانی. مم و زین احمد خانی (۱۶۹۲) داستان دو دلدادهٔ دورافتاده از هم است و آن را فراخوانی به یگانگی کرد خواندهاند.[2] منطقهٔ مکریان پیرامون مهاباد دو شاعر بزرگ قرن بیستم کرد، هژار و هیمن، را به ادبیات کردی داد که در ۱۹۴۶ در خدمت جمهوری کردستان بودند.[4]
دین و باور
بیشتر کردها مسلمان سنی شافعیاند و طریقتهای صوفی چون نقشبندیه و قادریه زندگی دینی کردی را شکل دادهاند. در میان کردها شیعیان، بهویژه در جنوب، علویان، ایزدیان و پیروان یارسان (اهل حق) و نیز جوامع کوچکی از یهودیان و مسیحیان کرد هستند.[5]
کردها و ایران: ریشههای مشترک
زبان کردی به شاخهٔ ایرانی زبانهای هندواروپایی تعلق دارد. زبانشناسان آن را زبانی ایرانی شمالغربی میدانند و در عین حال از ویژگیهای مشترک فراوانش با فارسی بر اثر تماس طولانی یاد میکنند.[3] کردها و فارسیزبانان گاهشماری نوروزی، قهرمانان شاهنامه و میراثی مشترک را که به جهان ایرانی پیش از اسلام بازمیگردد شریکاند. روایتی کردی از شاهنامه به گورانی نوشته شده است.[1][3]
قرنها امیران کرد، چون اردلانها، در چارچوب دولتهای صفوی و قاجار فرمان راندند و سربازان کرد در خدمت سلسلههای ایرانی بودند. در همان حال، تلاش برای دولتی متمرکز در قرن بیستم کشمکشهایی پدید آورد، از جمله قیام سمکو و جمهوری کردستان. هویت کرد در ایران در این کشاکش میان میراث مشترک ایرانی و زبان و فرهنگ ویژهٔ کردی بالیده است.[1][4]
ارومیه: محل دیدار مردمان
زادگاه سمکو پیرامون دریاچهٔ ارومیه دیرزمانی یکی از متنوعترین مناطق ایران بوده است. کردها، ترکهای آذربایجانی، آشوریها، ارمنیها و تا قرن بیستم یهودیان در شهرها و روستاهای آن کنار هم زندگی میکردند. فاجعههای جنگ جهانی اول همه را در بر گرفت و تاریخ مشترک آنان بخشی از داستانی است که مؤسسه میخواهد روایت کند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- Philip G. Kreyenbroek and Stefan Sperl (eds.), <i>The Kurds: A Contemporary Overview</i>, Routledge, 1992.
- Ehmedê Xanî, <i>Mem û Zîn</i> (1692), the classical Kurdish epic in Kurmanji.
- "Kurdish language." <i>Wikipedia</i>, on the classification of Kurdish among the Iranian languages. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language">en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language</a>
- Amir Hassanpour, <i>Nationalism and Language in Kurdistan, 1918–1985</i>, Mellen Research University Press, 1992.
- Martin van Bruinessen, <i>Agha, Shaikh and State</i>, Zed Books, 1992.
