زبان
کردشناسی · ۲

فرهنگ کردی و پیوند ایرانی

فرهنگ کردی در ترانه‌ها، رقص‌ها، داستان‌ها و جشن‌هایی زنده است که نسل به نسل رسیده‌اند. این فرهنگ در دل جهان گستردهٔ ایرانی بالیده و زبان‌ها، اسطوره‌ها و گاه‌شماری آن را شریک است، در حالی که صدای خود را نگه داشته است.

تصویر ۳. پرتره با لباس سنتی (رنگی‌شده).
تصویر ۳. پرتره با لباس سنتی (رنگی‌شده).
جشن

نوروز، روز نو

نوروز، در ۲۱ مارس، مهم‌ترین جشن کردی است. کردها سال نوی ایرانی را با فارسی‌زبانان و بسیاری از مردمان قفقاز تا آسیای میانه شریک‌اند، اما داستان خود را از آن روایت می‌کنند: کاوهٔ آهنگر بر ضحاک ستمگر شورید و بر کوه‌ها آتش افروخت تا آزادی را اعلام کند. در نوروز خانواده‌ها در دشت و صحرا گرد می‌آیند، آتش می‌افروزند، می‌رقصند و بهترین جامه‌هایشان را می‌پوشند.[1]

موسیقی

موسیقی و دنگ‌بیژها

دنگ‌بیژها خوانندگان و داستان‌سرایان سنتی کرمانج‌اند که روایت‌های بلند آوازی از عشق، جنگ و تاریخ را، اغلب بی‌ساز، اجرا می‌کنند. ترانه‌هایشان یاد ایل‌ها، نبردها و رهبران، از جمله سمکو، را در جامعه‌ای زنده نگه داشت که نوشتن به کردی اغلب محدود بود.[1][4]

موسیقی کردی از دف، تنبور دسته‌بلند، نی لبک شمشال و جفت دهل و زرنا که جشن‌های روستا را پیش می‌برد بهره می‌گیرد.

رقص و پوشاک

رقص و پوشاک

رقص‌های دایره‌ای و صفی که در کرمانجی گوَند و در سورانی هَلپَرکێ نام دارند، زنان و مردان را دست در دست به هم می‌پیوندند و سرچوپی با دستمالی در دست آن را رهبری می‌کند. پوشاک سنتی مردان شلوار گشاد، شال کمر و دستار یا کلاه نمدی است؛ عکس‌های شکاک در آرشیو ما قطارهای فشنگ و کلاه‌های بلند اوایل قرن بیستم را نشان می‌دهند. لباس زنان رنگارنگ و چندلایه است، با جلیقه‌های گلدوزی‌شده و زیورهای سکه‌ای.[1]

تصویر ۶. عکس گروهی جنگجویان شکاک (رنگی‌شده).
تصویر ۷. جنگجویان نشسته با تفنگ.
ادبیات

شعر و نثر

شعر کلاسیک کردی از قرن شانزدهم شکوفا شد: ملای جزیری و فقی طیران در کرمانجی و بعدها نالی، سالم و محوی در سورانی. مم و زین احمد خانی (۱۶۹۲) داستان دو دلدادهٔ دورافتاده از هم است و آن را فراخوانی به یگانگی کرد خوانده‌اند.[2] منطقهٔ مکریان پیرامون مهاباد دو شاعر بزرگ قرن بیستم کرد، هژار و هیمن، را به ادبیات کردی داد که در ۱۹۴۶ در خدمت جمهوری کردستان بودند.[4]

باورها

دین و باور

بیشتر کردها مسلمان سنی شافعی‌اند و طریقت‌های صوفی چون نقشبندیه و قادریه زندگی دینی کردی را شکل داده‌اند. در میان کردها شیعیان، به‌ویژه در جنوب، علویان، ایزدیان و پیروان یارسان (اهل حق) و نیز جوامع کوچکی از یهودیان و مسیحیان کرد هستند.[5]

پیوند ایرانی

کردها و ایران: ریشه‌های مشترک

زبان کردی به شاخهٔ ایرانی زبان‌های هندواروپایی تعلق دارد. زبان‌شناسان آن را زبانی ایرانی شمال‌غربی می‌دانند و در عین حال از ویژگی‌های مشترک فراوانش با فارسی بر اثر تماس طولانی یاد می‌کنند.[3] کردها و فارسی‌زبانان گاه‌شماری نوروزی، قهرمانان شاهنامه و میراثی مشترک را که به جهان ایرانی پیش از اسلام بازمی‌گردد شریک‌اند. روایتی کردی از شاهنامه به گورانی نوشته شده است.[1][3]

قرن‌ها امیران کرد، چون اردلان‌ها، در چارچوب دولت‌های صفوی و قاجار فرمان راندند و سربازان کرد در خدمت سلسله‌های ایرانی بودند. در همان حال، تلاش برای دولتی متمرکز در قرن بیستم کشمکش‌هایی پدید آورد، از جمله قیام سمکو و جمهوری کردستان. هویت کرد در ایران در این کشاکش میان میراث مشترک ایرانی و زبان و فرهنگ ویژهٔ کردی بالیده است.[1][4]

منطقهٔ ارومیه

ارومیه: محل دیدار مردمان

زادگاه سمکو پیرامون دریاچهٔ ارومیه دیرزمانی یکی از متنوع‌ترین مناطق ایران بوده است. کردها، ترک‌های آذربایجانی، آشوری‌ها، ارمنی‌ها و تا قرن بیستم یهودیان در شهرها و روستاهای آن کنار هم زندگی می‌کردند. فاجعه‌های جنگ جهانی اول همه را در بر گرفت و تاریخ مشترک آنان بخشی از داستانی است که مؤسسه می‌خواهد روایت کند.

منابع

منابع و مطالعهٔ بیشتر

  1. Philip G. Kreyenbroek and Stefan Sperl (eds.), <i>The Kurds: A Contemporary Overview</i>, Routledge, 1992.
  2. Ehmedê Xanî, <i>Mem û Zîn</i> (1692), the classical Kurdish epic in Kurmanji.
  3. "Kurdish language." <i>Wikipedia</i>, on the classification of Kurdish among the Iranian languages. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language">en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language</a>
  4. Amir Hassanpour, <i>Nationalism and Language in Kurdistan, 1918–1985</i>, Mellen Research University Press, 1992.
  5. Martin van Bruinessen, <i>Agha, Shaikh and State</i>, Zed Books, 1992.

ادامه: زبان کردی و گویش‌های آن

زبان را کشف کنید