Dil
Kürt Çalışmaları · II

Kürt kültürü ve İran bağlantısı

Kürt kültürü kuşaktan kuşağa aktarılan şarkılarda, danslarda, hikâyelerde ve bayramlarda yaşar. Geniş İran dünyasının içinde büyümüş, onun dillerini, mitlerini ve takvimini paylaşırken kendi sesini korumuştur.

Levha 3. Geleneksel kıyafetli portre (renklendirilmiş).
Levha 3. Geleneksel kıyafetli portre (renklendirilmiş).
BAYRAM

Newroz, yeni gün

21 Mart'taki Newroz, Kürtlerin en önemli bayramıdır. Kürtler İran yeni yılını Farslarla ve Kafkasya'dan Orta Asya'ya pek çok halkla paylaşır, ama ona kendi hikâyelerini anlatır: demirci Kawa zalim Dehak'a karşı ayaklandı ve özgürlüğü duyurmak için dağlarda ateşler yaktı. Newroz'da aileler kırlarda toplanır, ateş yakar, dans eder ve en güzel giysilerini giyer.[1]

MÜZİK

Müzik ve dengbêjler

Dengbêjler, aşk, savaş ve tarih üzerine uzun ezgili anlatıları çoğunlukla çalgısız seslendiren geleneksel Kurmanci şarkıcı-anlatıcılardır. Şarkıları, Kürtçe yazmanın sıklıkla kısıtlandığı bir toplumda aşiretlerin, savaşların ve Simko dahil liderlerin hatırasını yaşattı.[1][4]

Kürt müziği def, uzun saplı tembûr, kaval benzeri şimşal ve köy şenliklerine önderlik eden davul ve zurna ikilisini kullanır.

DANS VE KIYAFET

Dans ve kıyafet

Kurmancide govend, Soranide helperkê denen halka ve sıra dansları kadınları ve erkekleri el ele birleştirir; mendil sallayan bir halay başı dansı yönetir. Erkeklerin geleneksel kıyafeti geniş şalvar, kuşak ve sarık ya da keçe külahtır; arşivimizdeki Şikak fotoğrafları yirminci yüzyıl başının fişekliklerini ve yüksek şapkalarını gösterir. Kadın giysileri renkli ve kat kattır, işlemeli yelekler ve sikkeli takılarla süslenir.[1]

Levha 6. Şikak savaşçılarının grup portresi (renklendirilmiş).
Levha 7. Tüfekli oturan savaşçılar.
EDEBİYAT

Şiir ve düzyazı

Klasik Kürt şiiri on altıncı yüzyıldan itibaren gelişti: Kurmancide Melayê Cizîrî ve Feqiyê Teyran, sonra Soranide Nalî, Salim ve Mahwî. Ehmedê Xanî'nin Mem û Zîn'i (1692) birbirinden ayrı düşen iki âşığı anlatır ve Kürt birliği çağrısı olarak okunmuştur.[2] Mahabad çevresindeki Mukriyan bölgesi, Kürt edebiyatına 1946'da Kürdistan Cumhuriyeti'ne hizmet eden yirminci yüzyılın iki büyük şairini, Hejar ve Hêmin'i kazandırdı.[4]

İNANÇLAR

İnançlar

Kürtlerin çoğu Şafii mezhebinden Sünni Müslümanlardır; Nakşibendi ve Kadiri gibi Sufi tarikatları Kürt dinî hayatını şekillendirmiştir. Kürtler arasında özellikle güneyde Şii Müslümanlar, Aleviler, Ezidiler ve Yarsanilik (Ehl-i Hak) mensupları ile küçük Kürt Yahudi ve Hristiyan toplulukları da vardır.[5]

İRAN BAĞLANTISI

Kürtler ve İran: ortak kökler

Kürtçe Hint-Avrupa dillerinin İrani koluna aittir. Dilbilimciler onu bir Kuzeybatı İrani dili olarak sınıflandırır ve uzun temas sonucu Farsçayla pek çok ortak özelliğini belirtir.[3] Kürtler ve Farslar Nevruz takvimini, Şehname'nin kahramanlarını ve İslam öncesi İran dünyasına uzanan ortak bir mirası paylaşır. Şehname'nin bir Kürtçe versiyonu Goranice yazılmıştır.[1][3]

Yüzyıllar boyunca Erdelanlar gibi Kürt beyler Safevi ve Kaçar devletlerinin parçası olarak hüküm sürdü ve Kürt askerler İran hanedanlarına hizmet etti. Aynı zamanda yirminci yüzyılda merkezî devlet arayışı, Simko isyanı ve Kürdistan Cumhuriyeti dahil çatışmalar doğurdu. İran'daki Kürt kimliği, ortak İran mirası ile ayrı bir Kürt dili ve kültürü arasındaki bu gerilim içinde büyümüştür.[1][4]

URMİYE BÖLGESİ

Urmiye: halkların buluşma yeri

Simko'nun Urmiye Gölü çevresindeki yurdu uzun süredir İran'ın en çeşitli bölgelerinden biridir. Kürtler, Azerbaycan Türkleri, Süryaniler, Ermeniler ve yirminci yüzyıla kadar Yahudiler kasaba ve köylerinde yan yana yaşadı. Birinci Dünya Savaşı'nın trajedileri hepsini vurdu ve ortak tarihleri Enstitü'nün anlatmak istediği hikâyenin bir parçasıdır.

Kaynaklar

Kaynaklar ve ek okumalar

  1. Philip G. Kreyenbroek and Stefan Sperl (eds.), <i>The Kurds: A Contemporary Overview</i>, Routledge, 1992.
  2. Ehmedê Xanî, <i>Mem û Zîn</i> (1692), the classical Kurdish epic in Kurmanji.
  3. "Kurdish language." <i>Wikipedia</i>, on the classification of Kurdish among the Iranian languages. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language">en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language</a>
  4. Amir Hassanpour, <i>Nationalism and Language in Kurdistan, 1918–1985</i>, Mellen Research University Press, 1992.
  5. Martin van Bruinessen, <i>Agha, Shaikh and State</i>, Zed Books, 1992.

Devam: Kürt dili ve lehçeleri

Dili tanıyın