زمان
کوردناسی · ٢

کولتووری کوردی و پەیوەندیی ئێرانی

کولتووری کوردی لە گۆرانی، هەڵپەڕکێ، چیرۆک و جەژنەکاندا زیندووە کە نەوە دوای نەوە گوازراونەتەوە. لە ناو جیهانی فراوانی ئێرانیدا گەشەی کردووە، زمان، ئەفسانە و ڕۆژژمێرەکەی هاوبەشە، لە کاتێکدا دەنگی خۆی پاراستووە.

وێنەی ٣. پۆرترێت بە جلی نەریتی (ڕەنگکراو).
وێنەی ٣. پۆرترێت بە جلی نەریتی (ڕەنگکراو).
جەژن

نەورۆز، ڕۆژی نوێ

نەورۆز، لە ٢١ی مارس، گرنگترین جەژنی کوردییە. کورد ساڵی نوێی ئێرانی لەگەڵ فارس و زۆرێک لە گەلانی قەفقازەوە تا ئاسیای ناوەڕاست هاوبەشە، بەڵام چیرۆکی تایبەتی خۆی دەگێڕێتەوە: کاوەی ئاسنگەر لە دژی زۆرداری زوحاک ڕاپەڕی و ئاگری لەسەر چیاکان کردەوە بۆ ڕاگەیاندنی ئازادی. لە نەورۆزدا خێزانەکان لە سروشتدا کۆ دەبنەوە، ئاگر دەکەنەوە، هەڵدەپەڕن و جوانترین جلەکانیان لەبەر دەکەن.[1]

مۆسیقا

مۆسیقا و دەنگبێژەکان

دەنگبێژەکان گۆرانیبێژ و چیرۆکبێژە نەریتییەکانی کورمانجن کە گێڕانەوەی درێژی گۆرانیئاسای خۆشەویستی، شەڕ و مێژوو، زۆرجار بەبێ ئامێر، پێشکەش دەکەن. گۆرانییەکانیان یادی هۆز، شەڕ و سەرکردەکان، لەوانە سمکۆ، لە کۆمەڵگایەکدا زیندوو ڕاگرت کە نووسین بە کوردی زۆرجار سنووردار بوو.[1][4]

مۆسیقای کوردی دەف، تەمبووری دەسکدرێژ، شمشاڵ و جووتی دەهۆڵ و زوڕنا بەکار دەهێنێت کە پێشەنگایەتیی ئاهەنگەکانی گوند دەکات.

هەڵپەڕکێ و جلوبەرگ

هەڵپەڕکێ و جلوبەرگ

هەڵپەڕکێ بازنەیی و ڕیزییەکان، کە بە کورمانجی گۆڤەند و بە سۆرانی هەڵپەڕکێیان پێ دەوترێت، ژن و پیاو دەست لە دەست بەیەکەوە دەبەستن، بە سەرچۆپیکێشێک کە دەستەسڕێک ڕادەوەشێنێت. جلی نەریتیی پیاوان شەرواڵی فراوان، پشتێن و جامانە یان کڵاوی لباد لەخۆ دەگرێت؛ وێنەکانی شکاک لە ئەرشیفەکەماندا ڕەختی فیشەک و کڵاوی بەرزی سەرەتای سەدەی بیستەم پیشان دەدەن. جلی ئافرەتان ڕەنگاوڕەنگ و چەند چینە، لەگەڵ سوخمەی چنراو و خشڵی پارەیی.[1]

وێنەی ٦. وێنەی گرووپیی شەڕڤانانی شکاک (ڕەنگکراو).
وێنەی ٧. شەڕڤانانی دانیشتوو بە تفەنگەوە.
ئەدەب

شیعر و پەخشان

شیعری کلاسیکی کوردی لە سەدەی شازدەهەمەوە گەشەی کرد: مەلای جزیری و فەقێ تەیران بە کورمانجی، و دواتر نالی، سالم و مەحوی بە سۆرانی. مەم و زینی ئەحمەدی خانی (١٦٩٢) چیرۆکی دوو دڵدار دەگێڕێتەوە کە لە یەک دوور خراونەتەوە، و وەک بانگەوازێک بۆ یەکێتیی کورد خوێندراوەتەوە.[2] ناوچەی موکریان لە دەوری مەهاباد دوو شاعیری گەورەی کوردی سەدەی بیستەم، هەژار و هێمن، بە ئەدەبی کوردی بەخشی، کە لە ١٩٤٦ لە خزمەتی کۆماری کوردستاندا بوون.[4]

باوەڕەکان

ئایین و باوەڕ

زۆربەی کورد موسڵمانی سوننەی شافیعین، و تەریقەتە سۆفییەکانی وەک نەقشبەندی و قادری ژیانی ئایینیی کوردییان شێوە داوە. لە نێو کورددا شیعە، بەتایبەتی لە باشوور، عەلەوی، ئێزدی و شوێنکەوتووانی یارسان (ئەهلی حەق)، هەروەها کۆمەڵگای بچووکی جوو و مەسیحیی کورد هەن.[5]

پەیوەندیی ئێرانی

کورد و ئێران: ڕەگی هاوبەش

کوردی سەر بە لقی ئێرانیی زمانە هیندۆئەورووپییەکانە. زمانناسان وەک زمانێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوا پۆلێنی دەکەن، و ئاماژە بە زۆر تایبەتمەندیی هاوبەش لەگەڵ فارسی دەکەن بەهۆی پەیوەندیی درێژەوە.[3] کورد و فارس ڕۆژژمێری نەورۆز، پاڵەوانانی شانامە و میراتێکی هاوبەشیان هەیە کە دەگەڕێتەوە بۆ جیهانی ئێرانیی پێش ئیسلام. وەشانێکی کوردیی شانامە بە گۆرانی نووسراوە.[1][3]

بۆ سەدان ساڵ میرە کوردەکانی وەک ئەردەڵانییەکان لە چوارچێوەی دەوڵەتانی سەفەوی و قاجاردا حوکمیان کرد، و سەربازانی کورد لە خزمەتی بنەماڵە ئێرانییەکاندا بوون. لە هەمان کاتدا، هەوڵی دەوڵەتێکی ناوەندی لە سەدەی بیستەمدا ململانێی هێنا، لەوانە ڕاپەڕینی سمکۆ و کۆماری کوردستان. ناسنامەی کوردی لە ئێران لەم کێشمەکێشەدا، لە نێوان میراتی هاوبەشی ئێرانی و زمان و کولتووری جیاوازی کوردیدا، گەشەی کردووە.[1][4]

ناوچەی ورمێ

ورمێ: شوێنی یەکگرتنی گەلان

نیشتمانی سمکۆ لە دەوری دەریاچەی ورمێ ماوەیەکی درێژ یەکێک بووە لە جۆراوجۆرترین ناوچەکانی ئێران. کورد، تورکە ئازەرییەکان، ئاشووری، ئەرمەنی و تا سەدەی بیستەم جوو لە شار و گوندەکانیدا شان بە شانی یەک دەژیان. کارەساتەکانی جەنگی یەکەمی جیهانی بەر هەموویان کەوت، و مێژووی هاوبەشیان بەشێکە لەو چیرۆکەی پەیمانگا دەیەوێت بیگێڕێتەوە.

سەرچاوەکان

سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Philip G. Kreyenbroek and Stefan Sperl (eds.), <i>The Kurds: A Contemporary Overview</i>, Routledge, 1992.
  2. Ehmedê Xanî, <i>Mem û Zîn</i> (1692), the classical Kurdish epic in Kurmanji.
  3. "Kurdish language." <i>Wikipedia</i>, on the classification of Kurdish among the Iranian languages. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language">en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language</a>
  4. Amir Hassanpour, <i>Nationalism and Language in Kurdistan, 1918–1985</i>, Mellen Research University Press, 1992.
  5. Martin van Bruinessen, <i>Agha, Shaikh and State</i>, Zed Books, 1992.

بەردەوامبە: زمانی کوردی و شێوەزارەکانی

زمانەکە بدۆزەرەوە