سرزمین و مردم
کردستان، «سرزمین کردها»، منطقهای کوهستانی است که در آن رشتهکوههای زاگرس و توروس به هم میرسند، پیرامون سرچشمههای دجله و فرات و دریاچههای بزرگ وان و ارومیه. امروز این سرزمین میان ترکیه، ایران، عراق و سوریه تقسیم شده و کردها این بخشها را باکور (شمال)، روژهلات (شرق)، باشور (جنوب) و روژاوا (غرب) مینامند.[2]
کوهها قرنها از جوامع کرد و زبانهایشان محافظت کردهاند و بسیاری از تاریخ کرد را توضیح میدهند: ایلهای دامدار که میان ییلاق و قشلاق کوچ میکردند، رهبران محلی نیرومند، و امپراتوریهایی که بر دشتها فرمان میراندند اما بهندرت بر کوهستان.[1]
ریشههای کهن
خاستگاه کردها محل بحث است. تاریخنگار یونانی گزنفون از کاردوخیها یاد میکند، مردمی کوهستانی که در ۴۰۱ پیش از میلاد با سپاه او جنگیدند، و بسیاری از پژوهشگران کردها را با مردمان ایرانیای که در هزارهٔ نخست پیش از میلاد در زاگرس ساکن شدند، از جمله مادها، پیوند میدهند. تاریخنگاران امروز با احتیاط به این پیوندها مینگرند: هویت کرد در طول قرنها از مردمان گوناگون منطقه شکل گرفته است.[2]
سدههای اسلامی
از قرن هفتم بیشتر کردها مسلمان شدند، عمدتاً پیرو مذهب شافعی از اهل سنت، و برخی آیینهای کهنتری چون ایزدی و یارسان (اهل حق) را نگاه داشتند. خاندانهای کرد در قرنهای دهم تا دوازدهم بر بخشهایی از منطقه فرمان راندند، از جمله شدادیان در قفقاز و مروانیان در دیاربکر. نامدارترین کرد سدههای میانه، صلاحالدین ایوبی، در قرن دوازدهم سلسلهٔ ایوبی را بنیان نهاد.[2]
میان امپراتوریها: امیرنشینهای کرد
پس از نبرد چالدران در ۱۵۱۴، کردستان مرز میان امپراتوریهای عثمانی و صفوی شد؛ مرزی که پیمان زهاب در ۱۶۳۹ آن را تثبیت کرد. هر دو امپراتوری از راه امیران کرد حکومت میکردند و امیرنشینهای نیمهمستقل شکوفا شدند: اردلان، بابان، سوران، بوتان، بدلیس، حکاری و مکریهای مکریان.[2][7]
این دوران نخستین تاریخ کرد، شرفنامه شرفخان بدلیسی (۱۵۹۷)، و حماسهٔ ملی مم و زین احمد خانی (۱۶۹۲) است.[4] در قرن نوزدهم دولتهای عثمانی و قاجار امیرنشینها را یکی پس از دیگری برانداختند و رؤسای ایل و شیوخ دینی جای آنان را در رهبری جامعهٔ کرد گرفتند.[1][3]
ایل، آقا و شیخ
پژوهش کلاسیک مارتین فان بروینسن سه ستون جامعهٔ سنتی کرد را توصیف میکند: ایل (عشیرت)، رئیس آن یعنی آقا، و شیخ صوفی که اقتدار دینیاش میتوانست ایلهای بسیاری را متحد کند.[1] ایلها از گروههای خویشاوندی کوچک تا اتحادیههای بزرگی چون شکاک، هرکی و منگور را در بر میگرفتند و بسیاری کشاورزی را با دامداری فصلی درمیآمیختند.
زندگی خود سمکو این جهان را نشان میدهد: اتحادیهای ایلی بر مرز امپراتوریها، اتحادهایی که با ازدواج و وفاداری استوار میشد، و پیوند با شیوخ نهری که نوادهٔ آنان سید طه متحد و خویشاوند سببی او بود.[1][3]
پیمانها، دولتها و جنبشها
قیام شیخ عبیدالله نهری در ۱۸۸۰ از نخستین قیامهایی بود که از ملت کرد سخن گفت.[3] پس از جنگ جهانی اول، پیمان سور (۱۹۲۰) خودمختاری احتمالی کرد را پیشبینی کرد، اما پیمان لوزان (۱۹۲۳) کردستان را میان ترکیه، ایران، عراق و سوریه تقسیم کرد. دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ شاهد قیامهایی در سراسر کردستان بود، از جمله سمکو در ایران، شیخ محمود برزنجی در عراق و شیخ سعید در ترکیه.[2][3]
در ۱۹۴۶ جمهوری کوتاهعمر کردستان در مهاباد به رهبری قاضی محمد نمادی ماندگار برای کردها در همهجا شد. دهههای بعد درگیریهای طولانی، آوارگی گسترده و در عراق عملیات انفال در دههٔ ۱۹۸۰ را به خود دید. از دههٔ ۱۹۹۰ اقلیم کردستان عراق خود را اداره میکند و قانون اساسی ۲۰۰۵ عراق آن را به رسمیت شناخته است.[2]
کردهای ایران
در ایران، کردها در استانهای آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه و ایلام و بخشهایی از همدان و لرستان زندگی میکنند و جامعهای کهن از کرمانجزبانان نیز در خراسان هست.[6] ضعف دولت ایران در جنگ جهانی اول به سمکو امکان داد از ۱۹۱۸ تا ۱۹۲۲ در غرب دریاچهٔ ارومیه قدرت خود را برقرار کند؛ جمهوری کردستان در ۱۹۴۶ از پی آن آمد.[6][5]
کردها امروز
کردها امروز آموزگار و کشاورز، دانشمند و هنرمندند، در شهرهای خاورمیانه و سراسر اروپا، بهویژه آلمان، سوئد و بریتانیا. کردشناسی رشتهای پویاست با مراکزی چون مرکز کردشناسی زاخو که همایشهایش تاریخ اجتماعی ایلهای کرد در دوران عثمانی و ایران را بررسی میکند.[7]
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- Martin van Bruinessen, <i>Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan</i>, Zed Books, 1992.
- David McDowall, <i>A Modern History of the Kurds</i>, I.B. Tauris, 3rd ed., 2004.
- Wadie Jwaideh, <i>The Kurdish National Movement: Its Origins and Development</i>, Syracuse University Press, 2006.
- Sharaf Khan Bidlisi, <i>Sharafnama</i> (1597), the first history of the Kurds, written in Persian.
- Farideh Koohi-Kamali, <i>The Political Development of the Kurds in Iran</i>, Palgrave Macmillan, 2003.
- "Iranian Kurdistan." <i>Wikipedia</i>. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Kurdistan">en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Kurdistan</a>
- Zakho Center for Kurdish Studies, University of Zakho: conference programme on the social history of Kurdish tribes in the Ottoman–Iranian era (1514–1914). <a href="https://zcks.uoz.edu.krd/">zcks.uoz.edu.krd</a>
