Köken ve aile
İsmail Ağa Şikak 1887'de, Urmiye Gölü'nün batısında Selmas bölgesindeki Yukarı Çehrik'te doğdu. Babası Muhammed Ağa'ydı; aile, kuzeybatı İran'ın en büyük Kürt aşiret konfederasyonlarından Şikakların Avdoyi koluna önderlik ediyordu. Ailenin merkezi Çehrik kalesiydi.[1][6] Yine İsmail Ağa adını taşıyan büyük dedesi Avdoyilerin bilinen ilk reisiydi ve 1816'da öldü; mezarı Nazlu nehrinin kıyısındadır.[2]
Şikaklar, Kaçar ve Osmanlı sınırının iki yakasındaki dağlarda Somay, Bradost, Kotur ve Çehrik bölgelerini ellerinde tutuyordu. Yirminci yüzyılın başlarına kadar bu sınır, pek çoğunun her iki yakada yaylası olan Kürt aşiretleri için pek bir anlam taşımıyordu.[3] «Simko», İsmail adının samimi biçimidir; Fars tarihçiler onu «Simitku» diye yazmış, Kürtler ise Simkoyê Şikak ya da سمکۆی شکاک der.[6]
Genç bir reis, 1905–1914
1905'te o sırada aşiret reisi olan ağabeyi Cafer Ağa, eman yeminiyle Tebriz'e davet edildi ve orada Kaçar yetkililerinin emriyle öldürüldü. Henüz genç olan Simko Şikakların lideri oldu.[1] Babası daha sonra İstanbul'a gitti ve orada hapiste öldü.[1] 1906'dan itibaren Simko gücünü Kotur, Maku, Hoy ve Selmas'ta inşa etti.[5]
Meşrutiyet Devrimi sırasında Maku valisine destek için atlı gönderdi ve ödül olarak Kotur vali yardımcılığına getirildi.[1][6] Eylül 1912'de Osmanlı askerleri Kürt liderler Abdürrezzak Bedirhan ve Seyit Taha'yı Tiflis dönüşü tutuklayınca Simko sınırda saldırarak onları kurtardı.[5]
1913'te Abdürrezzak Bedirhan ve Rusya'nın desteğiyle, Kafkasyalı öğretmenlerin yaklaşık 30 çocuğa Kürtçe ve Rusça ders verdiği bir Kürt okulunun açılmasına yardım etti. Kürt kaynakları okulu Hoy'a, diğerleri Maku'ya yerleştirir.[5][1] 1914'te ikisi arasında anlaşmazlık çıktığında Simko, okulun birkaç Osmanlı askerini öldürmekten çok daha fazla Kürtlerin işine yarayacağını savundu.[1]
Birinci Dünya Savaşı, 1914–1918
Savaş Urmiye bölgesini Osmanlı ve Rus ordularının savaş alanına çevirdi. Osmanlı kuvvetleri Aralık 1914'te Urmiye ve Tebriz'i alınca Simko onların yanında yer aldı. 1914 sonunda Culfa yakınında ateş açıldı, ardından Ruslar onu Tiflis'e sürgün etti; 1916'da serbest bırakıp Kotur'a dönmesine izin verdiler.[1][5]
Bu yıllar bölgedeki tüm topluluklara büyük acılar getirdi. Hakkari'den sürülen Süryaniler, patrikleri XIX. Mar Şimun Binyamin önderliğinde Urmiye ve Selmas'a geldi; 1917'de Rus ordusu çekilince Kürt ve Süryani kuvvetleri denetim için rekabete girdi.[6] Tarihçiler, Simko'nun adamlarının Osmanlı kuvvetleriyle birlikte Şubat 1915'te Haftevan'da Ermeni ve Süryani köylülerin öldürülmesine katıldığını kaydeder.[1]
Mart 1918'de Simko, Mar Şimun'u ittifak görüşmeleri için Selmas yakınındaki Kohneşehir'de kabul etti. Patrik ve maiyetinin çoğu öldürüldü. Simko daha sonra Mar Şimun'un Rus desteğiyle Kürdistan'da bir Süryani devleti planladığını söyledi.[5][6] Bu cinayet önce Kürt ve Müslüman köylerine, sonra Süryanilere ve Ermenilere yönelik bir misilleme zinciri başlattı; Kohneşehir'in Yahudi topluluğu da ağır zarar gördü.[6][4]
Zor bir bölüm
Enstitü bu dönemin şiddetini gizlemez. Hristiyanlar, Müslümanlar, Yahudiler, Kürtler, Süryaniler, Ermeniler ve Azerbaycanlılar savaşta ve sonraki yıllarda hayatını kaybetti. Amacımız bölgenin tüm topluluklarının okuyabileceği dürüst bir tarihtir.
İsyan, 1918–1922
Kaçar devleti savaş ve kıtlıkla zayıflayınca Simko Kürt aşiretlerinden bir ittifak kurdu ve çoğu zaman İran'da bir Kürt devleti kurmaya yönelik ilk büyük girişim olarak tanımlanan bir isyan başlattı.[11] 1919 civarına ait bir mektubunda dünyadaki pek çok küçük ulusun kendi devleti olduğunu yazdı.[5]
1919'da Tebriz valisi Mükerrem'ül-Mülk tarafından hediye kılığında gönderilen bir bomba Çehrik'te patladı. Simko kurtuldu, ancak kardeşi Ali Ağa ve başkaları öldü.[1][5] Aynı yıl bağımsız bir Kürt yapısını tartışan Kürt liderlerin toplantısına katıldı ve Seyit Taha ile birlikte İngilizlerden destek istedi, ancak kesin bir yanıt alamadı.[6]
17 Temmuz 1920'de komutanı Amar Han Şikak Gülmahane limanını ve Urmiye çevresindeki stratejik noktaları ele geçirdi.[5] Simko, Urmiye'de Teymur Ağa Şikak dahil valiler atadı ve otoritesini Urmiye ve Selmas ovaları ile Hoy'un bir kısmına yaydı.[6] Ekim 1921'de kuvvetleri Mahabad'ı (o zamanki adıyla Savucbulak) aldı, yüzlerce hükümet askerini öldürdü ya da esir aldı ve şehri yönetiminin merkezlerinden biri yaptı.[1][5]
1921'in sonlarında Emir Erşed komutasındaki büyük bir hükümet kuvveti, İsveçlilerin yönettiği jandarmayla birlikte üzerine yürüdü. Amar Han'ın adamları bu kuvveti yendi ve Emir Erşed öldürüldü. Kürt kaynakları bu Şekeryazı savaşını Aralık 1921'e tarihlendirir; diğer anlatımlar Emir Erşed'le Ekim'de Tesuc yakınında bir çatışmadan söz eder.[5][1] Zirvesinde etkisi Bane, Serdeşt ve Sakız'a kadar ulaştı.[6]
Temmuz 1922'de Simko Urmiye'de Kürtçe ve Farsça Kurd gazetesini yayımladı ve kendini «Kürdistan Bağımsızlığı Taraftarı» olarak imzaladı.[5][1]
İsyan nerede yaşandı
Harita, Urmiye Gölü'nün batı ve güneyindeki bölgeyi, Simko'nun 1921–22'deki zirvesindeki yaklaşık otorite alanını ve hayatındaki önemli yerleri gösterir.
Simko nasıl yönetti
Simko'nun yönetimi henüz kalıcı kurumlara sahip bir devlet değildi. Kişisel otoritesine, Herki, Mamaş, Mangur ve Dehbokri gibi aşiretlerle ittifaklarına ve sayısı savaştaki başarıyla artıp azalan bir orduya dayanıyordu.[6]
Yine de bir Kürt yönetiminin özelliklerini taşıyordu. Kürtçe yönetimin bazı kısımlarında kullanılıyor, Kurd gazetesi Kürtçe ve Farsça çıkıyordu ve bazı çalışmalar Kürtçe eğitim veren okulları desteklediğini belirtir.[6][7] Taraftarları topladığı geliri vergi olarak görüyordu; pek çok yöre sakini ve İran kaynakları ise yağma diyordu ve baskınlar Kürt kasabalarını da vurdu.[6]
Yenilgi ve sürgün, 1922–1926
Tahran'ın yeni komutanı Rıza Han orduyu yeniden kurdu ve onu İran'ın aşiret liderlerine karşı yöneltti. 1922 yazında General Cihanbani komutasında 10.000 ile 15.000 asker olarak verilen büyük bir kuvvet Çehrik'teki kalesine saldırdı. Kürt kaynakları saldırıyı 27 Temmuz 1922'ye tarihlendirir. Simko Türkiye sınırına doğru çekildi, müttefiklerinin çoğu onu terk etti ve Mahabad Ağustos'ta geri alındı.[1][5][6]
Ekim 1922'de Türk kuvvetleri Şemane'ye saldırdı: eşi Cevahir öldürüldü, altı yaşındaki oğlu Hüsrev esir alındı. 6 Kasım 1922'de Erbil yakınında C. J. Edmonds başkanlığındaki İngiliz yetkililerle görüştü; hiçbir söz verilmedi.[5] 8 Ocak 1923'te Şeyh Mahmud Berzenci onu Süleymaniye'de tören ve top atışlarıyla karşıladı, ancak iki lider anlaşamadı ve Simko 23 Mart'ta ayrıldı.[5][1]
Temmuz 1923'teki Lozan Antlaşması'ndan sonra artık Türkiye'de kalamadı ve İran, Irak ve Türkiye'nin birleştiği Dalamper Dağı'na yerleşti.[5] 1924'te Rıza Han onu affetti ve Urmiye'nin Somay bölgesindeki Hevasne'ye döndü.[5][8]
Son yılları ve ölümü, 1926–1930
1926'da Simko Şikakların liderliğini yeniden ele aldı ve Herki ve Begzade aşiretleriyle ittifak kurarak yaklaşık 1.500 adamla Selmas'a saldırdı. Müttefikleri arasındaki ayrılıklar girişimi başarısız kıldı; Urmiye, Şerefhane ve Hoy'dan gelen hükümet kuvvetleri onu takip etti ve Irak'a geçti.[5][8] 1928'de Türklerle yeni bir anlaşma yaptı ve kuzey Kürdistan'daki Gever'e yerleşti.[5]
1930'da Teymur Ağa Şikak aracılığıyla Albay Sadık Han Nevruzi, onu resmî bir görev teklifiyle General Hasan Mukaddem'le görüşmek üzere Uşnu'ya (Şino) davet etti. Simko kabul etti ve planlanmış bir pusuda öldürüldü; kardeşinin yirmi beş yıl önce yaşadığı aynı akıbet.[5][6]
Ölüm tarihi
Kaynaklar farklı tarihler veriyor: 21 Haziran, 18 Temmuz ve 30 Temmuz 1930. Enstitü tarihi kesinleştirmek için aile kayıtlarını, İran arşivlerini ve dönemin basınını karşılaştırıyor.<a href="#ref-1">[1]</a><a href="#ref-5">[5]</a>
Tarihçiler Simko'yu nasıl görüyor
Simko, modern Kürt tarihinin en tartışmalı figürlerinden biri olmaya devam ediyor. Akademisyenler genel olarak üç görüş taşır ve Enstitü hepsini sunar.
Ulusal bir lider
Pek çok Kürt yazar onu İran'daki Kürt ulusal hareketinin kurucularından biri sayar. Kamal Soleimani, onun bölgesinde Kürtçeyi yönetim dili yapan, okulları ve gazeteyi teşvik eden bir Kürt milliyetçisi olduğunu savunur.<a href="#ref-7">[7]</a>
İmparatorluklar arasında bir aşiret lideri
Martin van Bruinessen ve Richard Tapper, onun kariyerini ulusal ve kişisel hedeflerin iç içe geçtiği, Kürt aşiretleriyle çevredeki devletler arasındaki ilişkilerin tipik bir örneği olarak görür.<a href="#ref-3">[3]</a><a href="#ref-9">[9]</a> Mehrdad Kia merkezîleşen devlete direnişini vurgular.<a href="#ref-10">[10]</a>
Eleştirel bir görüş
İran'ın resmî tarih yazımı onu uzun süre eşkıya olarak nitelendirdi; Süryani hafızası ise Mar Şimun'un öldürülmesi etrafında şekillenir. Diğer tarihçiler Süryani, Ermeni, Azerbaycanlı, Yahudi ve Kürt köylerine yönelik şiddeti vurgular.<a href="#ref-6">[6]</a><a href="#ref-4">[4]</a>
Miras
Rıza Şah, Simko'nun ölümüyle İran'daki Kürt direnişinin sona erdiğine inanıyordu. On bir yıl sonra kendi yönetimi çöktü ve 1946'da Simko'nun hareketinin gazileri, aralarında Amar Han Şikak da olmak üzere, Kadı Muhammed önderliğinde Mahabad'daki Kürdistan Cumhuriyeti'ne katıldı.[5][1]
Bugün Simko'nun adı İran, Irak, Türkiye, Suriye ve diasporadaki Kürtlerin şarkılarında, kitaplarında ve hafızasında yaşıyor; 2025'te Londra Ekonomi Okulu'ndaki Kürt Çalışmaları Konferansı dahil yeni araştırmaların konusu olmaya devam ediyor.
Simko Şikak Enstitüsü, bu tarihin özgün kaynaklardan, yani aile fotoğrafları, mektupları ve tanıklıklarından, tarihçilerin çalışmalarıyla birlikte incelenebilmesi için kuruldu.[12]
Simko Şikak, 1887–1930
- Selmas'a bağlı Yukarı Çehrik'te Şikakların önder ailesinde doğar.
- Ağabeyi Cafer Ağa Tebriz'de öldürülür. Simko Şikakların lideri olur.
- Gücünü Kotur, Maku, Hoy ve Selmas'ta inşa eder.
- Abdürrezzak Bedirhan ve Seyit Taha'yı Osmanlı askerlerinden kurtarır.
- Abdürrezzak Bedirhan ile bir Kürt okulunun açılmasına yardım eder.
- Osmanlıların yanında yer alır; Ruslar onu Tiflis'e sürer; 1916'da serbest bırakılır.
- XIX. Mar Şimun Binyamin, Simko ile görüşmenin ardından Kohneşehir'de öldürülür.
- Simko Şikak isyanı başlar.
- Bombalı suikasttan kurtulur; kardeşi Ali Ağa ölür. İngilizlerden Kürt bağımsızlığına destek ister.
- Amar Han Şikak Gülmahane'yi ve Urmiye çevresindeki kilit noktaları ele geçirir.
- Mahabad'ı alır ve yönetiminin merkezlerinden biri yapar.
- Emir Erşed'in hükümet ordusunu yener.
- Urmiye'de <i>Kurd</i> gazetesini yayımlar. Çehrik'e saldırılır; Simko çekilir.
- Eşi Cevahir Şemane'de öldürülür, oğlu Hüsrev esir alınır.
- Şeyh Mahmud Berzenci tarafından Süleymaniye'de karşılanır.
- Rıza Han tarafından affedilir; Somay'daki Hevasne'ye döner.
- İkinci isyan; yaklaşık 1.500 adamla Selmas'a saldırır; Irak'a çekilir.
- Türkiye ile yapılan bir anlaşmayla Gever'e yerleşir.
- Uşnu'da (Şino) bir pusuda öldürülür.
- Hareketinin gazileri Mahabad'daki Kürdistan Cumhuriyeti'ne katılır.
Kaynaklar ve ek okumalar
- "Simko Shikak." <i>Wikipedia</i>, drawing on the scholarship listed on our <a href="research.html">research page</a>. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Simko_Shikak">en.wikipedia.org/wiki/Simko_Shikak</a>
- "Shekak (tribe)." <i>Wikipedia</i>, after Houtsma (ed.), <i>E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936</i>. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Shekak_(tribe)">en.wikipedia.org/wiki/Shekak_(tribe)</a>
- Martin van Bruinessen, "A Kurdish Warlord on the Turkish-Persian Frontier in the Early Twentieth Century: Isma'il Agha Simko," in T. Atabaki (ed.), <i>Iran and the First World War</i>, I.B. Tauris, 2006, pp. 69–93. <a href="https://www.academia.edu/3555229">Academia.edu</a>
- David Gaunt, <i>Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia during World War I</i>, Gorgias Press, 2006.
- "Simko Shikak; a revolutionary figure" (series), <i>KurdShop</i>, after Mohammad Saleh Qaderi, <i>Amarkhan Shikak: from the Rise of Simko to the Kurdistan Republic</i>, 2021. <a href="https://kurdshop.net/en/history/2627">kurdshop.net/en/history/2627</a>
- "Simko Shikak (Ismail Agha Shikak)." <i>The Diary of Sinior Demirel</i>, with historical notes. <a href="https://demirel.co.il/en/persons/simko-shikak-en/">demirel.co.il</a>
- Kamal Soleimani, "The Kurdish image in statist historiography: the case of Simko," <i>Middle Eastern Studies</i> 53(6), 2017.
- "Simko Shikak revolt (1926)." <i>Wikipedia</i>, after van Bruinessen 2006. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Simko_Shikak_revolt_(1926)">en.wikipedia.org</a>
- Richard Tapper (ed.), <i>The Conflict of Tribe and State in Iran and Afghanistan</i>, Croom Helm, 1983 (Routledge, 2012).
- Mehrdad Kia, <i>The Clash of Empires and the Rise of Kurdish Proto-Nationalism, 1905–1926</i>, Springer, 2023.
- Benjamin Smith, "Land and Rebellion: Kurdish Separatism in Comparative Perspective," working paper, 2009.
- Dr. Keivan Simko, "Ismail Agha Simko (Simko Shikak)" [Persian], <i>Academia.edu</i>. <a href="https://www.academia.edu/107339961">academia.edu/107339961</a>
