Newroz, yeni gün
21 Mart'taki Newroz, Kürtlerin en önemli bayramıdır. Kürtler İran yeni yılını Farslarla ve Kafkasya'dan Orta Asya'ya pek çok halkla paylaşır, ama ona kendi hikâyelerini anlatır: demirci Kawa zalim Dehak'a karşı ayaklandı ve özgürlüğü duyurmak için dağlarda ateşler yaktı. Newroz'da aileler kırlarda toplanır, ateş yakar, dans eder ve en güzel giysilerini giyer.[1]
Müzik ve dengbêjler
Kürt müziği def, uzun saplı tembûr, kaval benzeri şimşal ve köy şenliklerine önderlik eden davul ve zurna ikilisini kullanır.
Dans ve kıyafet
Kurmancide govend, Soranide helperkê denen halka ve sıra dansları kadınları ve erkekleri el ele birleştirir; mendil sallayan bir halay başı dansı yönetir. Erkeklerin geleneksel kıyafeti geniş şalvar, kuşak ve sarık ya da keçe külahtır; arşivimizdeki Şikak fotoğrafları yirminci yüzyıl başının fişekliklerini ve yüksek şapkalarını gösterir. Kadın giysileri renkli ve kat kattır, işlemeli yelekler ve sikkeli takılarla süslenir.[1]
Şiir ve düzyazı
Klasik Kürt şiiri on altıncı yüzyıldan itibaren gelişti: Kurmancide Melayê Cizîrî ve Feqiyê Teyran, sonra Soranide Nalî, Salim ve Mahwî. Ehmedê Xanî'nin Mem û Zîn'i (1692) birbirinden ayrı düşen iki âşığı anlatır ve Kürt birliği çağrısı olarak okunmuştur.[2] Mahabad çevresindeki Mukriyan bölgesi, Kürt edebiyatına 1946'da Kürdistan Cumhuriyeti'ne hizmet eden yirminci yüzyılın iki büyük şairini, Hejar ve Hêmin'i kazandırdı.[4]
İnançlar
Kürtlerin çoğu Şafii mezhebinden Sünni Müslümanlardır; Nakşibendi ve Kadiri gibi Sufi tarikatları Kürt dinî hayatını şekillendirmiştir. Kürtler arasında özellikle güneyde Şii Müslümanlar, Aleviler, Ezidiler ve Yarsanilik (Ehl-i Hak) mensupları ile küçük Kürt Yahudi ve Hristiyan toplulukları da vardır.[5]
Kürtler ve İran: ortak kökler
Kürtçe Hint-Avrupa dillerinin İrani koluna aittir. Dilbilimciler onu bir Kuzeybatı İrani dili olarak sınıflandırır ve uzun temas sonucu Farsçayla pek çok ortak özelliğini belirtir.[3] Kürtler ve Farslar Nevruz takvimini, Şehname'nin kahramanlarını ve İslam öncesi İran dünyasına uzanan ortak bir mirası paylaşır. Şehname'nin bir Kürtçe versiyonu Goranice yazılmıştır.[1][3]
Yüzyıllar boyunca Erdelanlar gibi Kürt beyler Safevi ve Kaçar devletlerinin parçası olarak hüküm sürdü ve Kürt askerler İran hanedanlarına hizmet etti. Aynı zamanda yirminci yüzyılda merkezî devlet arayışı, Simko isyanı ve Kürdistan Cumhuriyeti dahil çatışmalar doğurdu. İran'daki Kürt kimliği, ortak İran mirası ile ayrı bir Kürt dili ve kültürü arasındaki bu gerilim içinde büyümüştür.[1][4]
Urmiye: halkların buluşma yeri
Simko'nun Urmiye Gölü çevresindeki yurdu uzun süredir İran'ın en çeşitli bölgelerinden biridir. Kürtler, Azerbaycan Türkleri, Süryaniler, Ermeniler ve yirminci yüzyıla kadar Yahudiler kasaba ve köylerinde yan yana yaşadı. Birinci Dünya Savaşı'nın trajedileri hepsini vurdu ve ortak tarihleri Enstitü'nün anlatmak istediği hikâyenin bir parçasıdır.
Kaynaklar ve ek okumalar
- Philip G. Kreyenbroek and Stefan Sperl (eds.), <i>The Kurds: A Contemporary Overview</i>, Routledge, 1992.
- Ehmedê Xanî, <i>Mem û Zîn</i> (1692), the classical Kurdish epic in Kurmanji.
- "Kurdish language." <i>Wikipedia</i>, on the classification of Kurdish among the Iranian languages. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language">en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language</a>
- Amir Hassanpour, <i>Nationalism and Language in Kurdistan, 1918–1985</i>, Mellen Research University Press, 1992.
- Martin van Bruinessen, <i>Agha, Shaikh and State</i>, Zed Books, 1992.
