نەورۆز، ڕۆژی نوێ
نەورۆز، لە ٢١ی مارس، گرنگترین جەژنی کوردییە. کورد ساڵی نوێی ئێرانی لەگەڵ فارس و زۆرێک لە گەلانی قەفقازەوە تا ئاسیای ناوەڕاست هاوبەشە، بەڵام چیرۆکی تایبەتی خۆی دەگێڕێتەوە: کاوەی ئاسنگەر لە دژی زۆرداری زوحاک ڕاپەڕی و ئاگری لەسەر چیاکان کردەوە بۆ ڕاگەیاندنی ئازادی. لە نەورۆزدا خێزانەکان لە سروشتدا کۆ دەبنەوە، ئاگر دەکەنەوە، هەڵدەپەڕن و جوانترین جلەکانیان لەبەر دەکەن.[1]
مۆسیقا و دەنگبێژەکان
مۆسیقای کوردی دەف، تەمبووری دەسکدرێژ، شمشاڵ و جووتی دەهۆڵ و زوڕنا بەکار دەهێنێت کە پێشەنگایەتیی ئاهەنگەکانی گوند دەکات.
هەڵپەڕکێ و جلوبەرگ
هەڵپەڕکێ بازنەیی و ڕیزییەکان، کە بە کورمانجی گۆڤەند و بە سۆرانی هەڵپەڕکێیان پێ دەوترێت، ژن و پیاو دەست لە دەست بەیەکەوە دەبەستن، بە سەرچۆپیکێشێک کە دەستەسڕێک ڕادەوەشێنێت. جلی نەریتیی پیاوان شەرواڵی فراوان، پشتێن و جامانە یان کڵاوی لباد لەخۆ دەگرێت؛ وێنەکانی شکاک لە ئەرشیفەکەماندا ڕەختی فیشەک و کڵاوی بەرزی سەرەتای سەدەی بیستەم پیشان دەدەن. جلی ئافرەتان ڕەنگاوڕەنگ و چەند چینە، لەگەڵ سوخمەی چنراو و خشڵی پارەیی.[1]
شیعر و پەخشان
شیعری کلاسیکی کوردی لە سەدەی شازدەهەمەوە گەشەی کرد: مەلای جزیری و فەقێ تەیران بە کورمانجی، و دواتر نالی، سالم و مەحوی بە سۆرانی. مەم و زینی ئەحمەدی خانی (١٦٩٢) چیرۆکی دوو دڵدار دەگێڕێتەوە کە لە یەک دوور خراونەتەوە، و وەک بانگەوازێک بۆ یەکێتیی کورد خوێندراوەتەوە.[2] ناوچەی موکریان لە دەوری مەهاباد دوو شاعیری گەورەی کوردی سەدەی بیستەم، هەژار و هێمن، بە ئەدەبی کوردی بەخشی، کە لە ١٩٤٦ لە خزمەتی کۆماری کوردستاندا بوون.[4]
ئایین و باوەڕ
زۆربەی کورد موسڵمانی سوننەی شافیعین، و تەریقەتە سۆفییەکانی وەک نەقشبەندی و قادری ژیانی ئایینیی کوردییان شێوە داوە. لە نێو کورددا شیعە، بەتایبەتی لە باشوور، عەلەوی، ئێزدی و شوێنکەوتووانی یارسان (ئەهلی حەق)، هەروەها کۆمەڵگای بچووکی جوو و مەسیحیی کورد هەن.[5]
کورد و ئێران: ڕەگی هاوبەش
کوردی سەر بە لقی ئێرانیی زمانە هیندۆئەورووپییەکانە. زمانناسان وەک زمانێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوا پۆلێنی دەکەن، و ئاماژە بە زۆر تایبەتمەندیی هاوبەش لەگەڵ فارسی دەکەن بەهۆی پەیوەندیی درێژەوە.[3] کورد و فارس ڕۆژژمێری نەورۆز، پاڵەوانانی شانامە و میراتێکی هاوبەشیان هەیە کە دەگەڕێتەوە بۆ جیهانی ئێرانیی پێش ئیسلام. وەشانێکی کوردیی شانامە بە گۆرانی نووسراوە.[1][3]
بۆ سەدان ساڵ میرە کوردەکانی وەک ئەردەڵانییەکان لە چوارچێوەی دەوڵەتانی سەفەوی و قاجاردا حوکمیان کرد، و سەربازانی کورد لە خزمەتی بنەماڵە ئێرانییەکاندا بوون. لە هەمان کاتدا، هەوڵی دەوڵەتێکی ناوەندی لە سەدەی بیستەمدا ململانێی هێنا، لەوانە ڕاپەڕینی سمکۆ و کۆماری کوردستان. ناسنامەی کوردی لە ئێران لەم کێشمەکێشەدا، لە نێوان میراتی هاوبەشی ئێرانی و زمان و کولتووری جیاوازی کوردیدا، گەشەی کردووە.[1][4]
ورمێ: شوێنی یەکگرتنی گەلان
نیشتمانی سمکۆ لە دەوری دەریاچەی ورمێ ماوەیەکی درێژ یەکێک بووە لە جۆراوجۆرترین ناوچەکانی ئێران. کورد، تورکە ئازەرییەکان، ئاشووری، ئەرمەنی و تا سەدەی بیستەم جوو لە شار و گوندەکانیدا شان بە شانی یەک دەژیان. کارەساتەکانی جەنگی یەکەمی جیهانی بەر هەموویان کەوت، و مێژووی هاوبەشیان بەشێکە لەو چیرۆکەی پەیمانگا دەیەوێت بیگێڕێتەوە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
- Philip G. Kreyenbroek and Stefan Sperl (eds.), <i>The Kurds: A Contemporary Overview</i>, Routledge, 1992.
- Ehmedê Xanî, <i>Mem û Zîn</i> (1692), the classical Kurdish epic in Kurmanji.
- "Kurdish language." <i>Wikipedia</i>, on the classification of Kurdish among the Iranian languages. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language">en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language</a>
- Amir Hassanpour, <i>Nationalism and Language in Kurdistan, 1918–1985</i>, Mellen Research University Press, 1992.
- Martin van Bruinessen, <i>Agha, Shaikh and State</i>, Zed Books, 1992.
