Η γη και ο λαός
Το Κουρδιστάν, η «χώρα των Κούρδων», είναι μια ορεινή περιοχή όπου συναντώνται οι οροσειρές του Ζάγρου και του Ταύρου, γύρω από τον άνω ρου του Τίγρη και του Ευφράτη και τις μεγάλες λίμνες Βαν και Ουρμία. Σήμερα είναι διαιρεμένο μεταξύ Τουρκίας, Ιράν, Ιράκ και Συρίας· οι Κούρδοι αποκαλούν αυτά τα τμήματα Μπακούρ (βορράς), Ροζχιλάτ (ανατολή), Μπασούρ (νότος) και Ροζάβα (δύση).[2]
Τα βουνά προστάτευσαν για αιώνες τις κουρδικές κοινότητες και τις γλώσσες τους, και εξηγούν μεγάλο μέρος της κουρδικής ιστορίας: ποιμενικές φυλές που μετακινούνταν μεταξύ θερινών και χειμερινών βοσκοτόπων, ισχυροί τοπικοί αρχηγοί, και αυτοκρατορίες που κυβερνούσαν τις πεδιάδες αλλά σπάνια τα υψίπεδα.[1]
Αρχαίες ρίζες
Η καταγωγή των Κούρδων συζητείται. Ο Έλληνας ιστορικός Ξενοφών περιγράφει τους Καρδούχους, έναν ορεινό λαό που πολέμησε τον στρατό του το 401 π.Χ., και πολλοί ερευνητές συνδέουν τους Κούρδους με τους ιρανικούς λαούς που εγκαταστάθηκαν στον Ζάγρο την πρώτη χιλιετία π.Χ., μεταξύ αυτών τους Μήδους. Οι σύγχρονοι ιστορικοί αντιμετωπίζουν αυτές τις συνδέσεις με προσοχή: η κουρδική ταυτότητα διαμορφώθηκε μέσα σε πολλούς αιώνες από τους πολλούς λαούς της περιοχής.[2]
Οι ισλαμικοί αιώνες
Από τον 7ο αιώνα οι περισσότεροι Κούρδοι ασπάστηκαν το Ισλάμ, κυρίως το σουνιτικό σαφιιτικό δόγμα, ενώ άλλοι διατήρησαν παλαιότερες πίστεις όπως ο Γεζιδισμός και η Γιαρσάν (Αχλ-ε Χακ). Κουρδικές δυναστείες κυβέρνησαν τμήματα της περιοχής από τον 10ο έως τον 12ο αιώνα, μεταξύ αυτών οι Σαντανταδίδες στον Καύκασο και οι Μαρβανίδες στο Ντιγιάρμπακιρ. Ο πιο διάσημος μεσαιωνικός Κούρδος, ο Σαλαντίν, ίδρυσε τη δυναστεία των Αγιουβιδών τον 12ο αιώνα.[2]
Ανάμεσα σε αυτοκρατορίες: τα κουρδικά εμιράτα
Μετά τη μάχη του Τσαλντιράν το 1514 το Κουρδιστάν έγινε το σύνορο μεταξύ της Οθωμανικής και της Σαφαβιδικής Αυτοκρατορίας, μια γραμμή που επιβεβαίωσε η Συνθήκη του Ζουχάμπ το 1639. Και οι δύο αυτοκρατορίες κυβερνούσαν μέσω Κούρδων πριγκίπων, και άκμασαν ημιαυτόνομα εμιράτα: Αρνταλάν, Μπαμπάν, Σοράν, Μποτάν, Μπιτλίς, Χακκιαρί και οι Μουκρί στο Μουκριγιάν.[2][7]
Ήταν η εποχή της πρώτης ιστορίας των Κούρδων, του Σαραφναμέ του Σαραφ Χαν Μπιτλισί (1597), και του εθνικού έπους Μεμ ου Ζιν του Αχμέντ Χανί (1692).[4] Τον 19ο αιώνα το οθωμανικό κράτος και οι Κατζάρ κατάργησαν τα εμιράτα ένα προς ένα, και φύλαρχοι και θρησκευτικοί σεΐχηδες πήραν τη θέση τους ως ηγέτες της κουρδικής κοινωνίας.[1][3]
Φυλή, αγάς και σεΐχης
Η κλασική μελέτη του Martin van Bruinessen περιγράφει τους τρεις πυλώνες της παραδοσιακής κουρδικής κοινωνίας: τη φυλή (ασιρέτ), τον αρχηγό της, τον αγά, και τον σούφι σεΐχη, του οποίου η θρησκευτική εξουσία μπορούσε να ενώσει πολλές φυλές.[1] Οι φυλές κυμαίνονταν από μικρές ομάδες συγγενών έως μεγάλες ομοσπονδίες όπως οι Σικάκ, οι Χαρκί και οι Μανγκούρ, και πολλές συνδύαζαν τη γεωργία με την εποχική κτηνοτροφία.
Η ίδια η ζωή του Σίμκο δείχνει αυτόν τον κόσμο: μια φυλετική ομοσπονδία στο όριο των αυτοκρατοριών, συμμαχίες που σφραγίζονταν με γάμους και πίστη, και δεσμοί με τους σεΐχηδες του Νεχρί, των οποίων ο εγγονός Σεγίντ Τάχα ήταν σύμμαχος και συγγενής του εξ αγχιστείας.[1][3]
Συνθήκες, κράτη και κινήματα
Η εξέγερση του Σεΐχη Ουμπεϊντουλάχ του Νεχρί το 1880 ήταν από τις πρώτες που μίλησαν για κουρδικό έθνος.[3] Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η Συνθήκη των Σεβρών (1920) προέβλεπε πιθανή κουρδική αυτονομία, αλλά η Συνθήκη της Λωζάνης (1923) διαίρεσε το Κουρδιστάν μεταξύ Τουρκίας, Ιράν, Ιράκ και Συρίας. Οι δεκαετίες του 1920 και του 1930 είδαν εξεγέρσεις σε όλο το Κουρδιστάν, μεταξύ αυτών του Σίμκο στο Ιράν, του Σεΐχη Μαχμούντ Μπαρζαντζί στο Ιράκ και του Σεΐχη Σαΐντ στην Τουρκία.[2][3]
Το 1946 η βραχύβια Δημοκρατία του Κουρδιστάν στη Μαχαμπάντ, υπό τον Καζί Μοχάμεντ, έγινε διαρκές σύμβολο για τους Κούρδους παντού. Οι επόμενες δεκαετίες έφεραν μακροχρόνιες συγκρούσεις, μαζικούς εκτοπισμούς και, στο Ιράκ, την εκστρατεία Ανφάλ τη δεκαετία του 1980. Από τη δεκαετία του 1990 η Περιφέρεια του Κουρδιστάν του Ιράκ αυτοκυβερνάται και αναγνωρίζεται από το ιρακινό σύνταγμα του 2005.[2]
Οι Κούρδοι του Ιράν
Οι Κούρδοι στο Ιράν ζουν στις επαρχίες Δυτικού Αζερμπαϊτζάν, Κουρδιστάν, Κερμανσάχ, Ιλάμ και σε τμήματα του Χαμαντάν και του Λορεστάν, με μια παλιά κοινότητα ομιλητών Κουρμαντζί στο Χορασάν.[6] Η αδυναμία του ιρανικού κράτους στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο επέτρεψε στον Σίμκο να επεκτείνει την εξουσία του δυτικά της λίμνης Ουρμία από το 1918 έως το 1922· ακολούθησε η Δημοκρατία του Κουρδιστάν το 1946.[6][5]
Οι Κούρδοι σήμερα
Σήμερα οι Κούρδοι είναι δάσκαλοι, αγρότες, επιστήμονες και καλλιτέχνες, στις πόλεις της Μέσης Ανατολής και σε όλη την Ευρώπη, ιδίως στη Γερμανία, τη Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Οι Κουρδικές Σπουδές είναι ένα ζωντανό πεδίο, με κέντρα όπως το Κέντρο Κουρδικών Σπουδών του Ζάχο, του οποίου τα συνέδρια εξετάζουν την κοινωνική ιστορία των κουρδικών φυλών στην οθωμανική και την ιρανική εποχή.[7]
Πηγές και περαιτέρω μελέτη
- Martin van Bruinessen, <i>Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan</i>, Zed Books, 1992.
- David McDowall, <i>A Modern History of the Kurds</i>, I.B. Tauris, 3rd ed., 2004.
- Wadie Jwaideh, <i>The Kurdish National Movement: Its Origins and Development</i>, Syracuse University Press, 2006.
- Sharaf Khan Bidlisi, <i>Sharafnama</i> (1597), the first history of the Kurds, written in Persian.
- Farideh Koohi-Kamali, <i>The Political Development of the Kurds in Iran</i>, Palgrave Macmillan, 2003.
- "Iranian Kurdistan." <i>Wikipedia</i>. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Kurdistan">en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Kurdistan</a>
- Zakho Center for Kurdish Studies, University of Zakho: conference programme on the social history of Kurdish tribes in the Ottoman–Iranian era (1514–1914). <a href="https://zcks.uoz.edu.krd/">zcks.uoz.edu.krd</a>
