Newroz, roja nû
Newroz, di 21ê Adarê de, cejna herî girîng a kurdî ye. Kurd sala nû ya îranî bi farisan û gelek gelên ji Qafqasyayê heta Asyaya Navîn re parve dikin, lê çîroka xwe ya taybet jê re dibêjin: Kawayê hesinkar li dijî zordar Dehaq rabû û agir li ser çiyayan vêxist da ku azadiyê ragihîne. Di Newrozê de malbat li xwezayê kom dibin, agir vêdixin, direqisin û cilên xwe yên herî xweş li xwe dikin.[1]
Muzîk û dengbêj
Muzîka kurdî def, tembûra destikdirêj, bilûra şimşal û cotê dehol û zurna ku pêşengiya şahiyên gund dike bikar tîne.
Dans û cil
Dansên govendê yên dorhêl û rêzî, ku bi kurmancî govend û bi soranî helperkê tê gotin, jin û mêran dest bi dest digihînin hev, bi serçopîkêşekî ku destmalekê dihejîne. Cilên mêran ên kevneşopî şalên fireh, şûtik û kum an kolosê ne; wêneyên Şikakan ên di arşîva me de rext û kumên bilind ên destpêka sedsala bîstan nîşan didin. Cilên jinan rengîn û pirtebeq in, bi êlekên neqişkirî û xemlên zêr ên pereyî.[1]
Helbest û pexşan
Helbesta kurdî ya klasîk ji sedsala şanzdehan pê ve geş bû: Melayê Cizîrî û Feqiyê Teyran bi kurmancî, û paşê Nalî, Salim û Mehwî bi soranî. Mem û Zîn a Ehmedê Xanî (1692) çîroka du evîndarên ji hev dûrxistî vedibêje û wek bangek ji bo yekîtiya kurdan hatiye xwendin.[2] Herêma Mukriyanê li dora Mahabadê du helbestvanên mezin ên kurd ên sedsala bîstan, Hejar û Hêmin, da wêjeya kurdî, ku di 1946an de di xizmeta Komara Kurdistanê de bûn.[4]
Bawerî
Piraniya kurdan misilmanên sunnî yên mezheba Şafiî ne, û terîqetên sûfî yên wek Neqşbendî û Qadirî jiyana olî ya kurdî şêwe kirine. Di nav kurdan de misilmanên şîe, bi taybetî li başûr, elewî, êzidî û alîgirên Yarsaniyê (Ehlê Heq), û civakên piçûk ên cihû û xiristiyanên kurd jî hene.[5]
Kurd û Îran: rehên hevpar
Kurdî ji şaxê îranî yê zimanên Hind-Ewropî ye. Zimanzan wê wek zimanekî îranî yê bakur-rojava dabeş dikin, û gelek taybetmendiyên hevpar ên bi farisî re ji ber têkiliya dirêj destnîşan dikin.[3] Kurd û faris salnameya Newrozê, lehengên Şahnameyê û mîraseke hevpar a ku vedigere cîhana îranî ya berî îslamê parve dikin. Guhertoyeke kurdî ya Şahnameyê bi goranî hatiye nivîsandin.[1][3]
Bi sedsalan mîrên kurd ên wek Erdelaniyan di nav dewletên Sefewî û Qacar de hukm kirin, û leşkerên kurd di xizmeta xanedanên îranî de bûn. Di heman demê de, hewla dewleteke navendî di sedsala bîstan de nakokî anîn, di nav de serhildana Simko û Komara Kurdistanê. Nasnameya kurdî li Îranê di vê aloziyê de, di navbera mîrasa hevpar a îranî û ziman û çanda kurdî ya cuda de, mezin bûye.[1][4]
Ûrmiye: cihê hevdîtina gelan
Welatê Simko li dora Gola Ûrmiyê demeke dirêj yek ji herêmên herî cihêreng ên Îranê bûye. Kurd, tirkên azerî, asûrî, ermenî û heta sedsala bîstan cihû li bajar û gundên wê li kêleka hev dijiyan. Trajediyên Şerê Cîhanê yê Yekem li hemûyan xist, û dîroka wan a hevpar beşek ji wê çîrokê ye ku Peymangeh dixwaze vebêje.
Çavkanî û xwendina zêdetir
- Philip G. Kreyenbroek and Stefan Sperl (eds.), <i>The Kurds: A Contemporary Overview</i>, Routledge, 1992.
- Ehmedê Xanî, <i>Mem û Zîn</i> (1692), the classical Kurdish epic in Kurmanji.
- "Kurdish language." <i>Wikipedia</i>, on the classification of Kurdish among the Iranian languages. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language">en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language</a>
- Amir Hassanpour, <i>Nationalism and Language in Kurdistan, 1918–1985</i>, Mellen Research University Press, 1992.
- Martin van Bruinessen, <i>Agha, Shaikh and State</i>, Zed Books, 1992.
