Ziman
Kurdnasî · III

Zimanê kurdî û zaravayên wî

Kurdî ji aliyê nêzîkî 26 mîlyon kesan ve wek zincîreke zaravayan tê axaftin. Li welatê Simko li dora Gola Ûrmiyê, du formên wê yên nivîskî yên mezin, kurmancî û soranî, digihîjin hev.

DABEŞKIRIN

Malbateke zaravayan

Kurdî (Kurdî, کوردی) zimanekî îranî yê bakur-rojava ye, xizmê farisî, belûcî û zazakî di nav malbata Hind-Ewropî de. Cureyên wê zincîreke zaravayan pêk tînin: zaravayên cîran bi hêsanî hev fam dikin, lê yên dûr dikarin dijwar bin. Bi hev re nêzîkî 26 mîlyon axêverên zikmakî hene, û kurdî zimanekî fermî yê Iraqê ye.[1]

CURE

Cureyên sereke

Çavkanî: [1]

Kurdiya bakur

Kurmancî

Cureya herî berbelav, li Tirkiye, Sûriye, bakurê Iraqê (Dihok), bakur-rojavayê Îranê û Qafqasyayê, û di nav kurdên Xorasanê de. Simko û Şikakan bi kurmancî diaxivîn.

Kurdiya navîn

Soranî

Li Kurdistana Iraqê (Silêmanî, Hewlêr) û rojavayê Îranê (Mahabad, Sine) tê axaftin. Zaravayên wê mukrî, erdelanî, silêmanî û hewlêrî ne.

Kurdiya başûr

Xwarîn

Li derdora Kirmaşan, Îlam û Xaneqînê tê axaftin, di nav de kelhorî, feylî û lekî.

Zimanên xizm

Zazakî û goranî

Zimanên îranî yên bakur-rojava ku ji aliyê çend mîlyon kurdan ve têne axaftin. Goranî (hewramî) zimanê wêjeyî yê dîwana Erdelanê bû.

NIVÎSÎN

Alfabe

Kurmancî bi giranî bi alfabeya latînî ya Hawarê tê nivîsandin, ku Celadet Bedirxan di 1932an de çêkir. Soranî formeke kurdîkirî ya alfabeya erebî bikar tîne ku hemû dengdêran dinivîse. Li Îranê hem kurmancî hem soranî bi gelemperî bi alfabeya erebî têne nivîsandin.[1][7]

Latînî (Hawar)

Zimanê kurdî

Li ser bingeha erebî

زمانی کوردی

AZERBAYCANA ROJAVA

Zaravayên Ûrmiye û Mukriyanê

Kurdên parêzgeha Azerbaycana Rojava bi her du cureyên mezin diaxivin: kurmancî li bakur û soranî li başûr.[4] Kurmancî zimanê Makû, Xoy, Selmas, Ûrmiye û herêmên çiyayî yên Somay û Biradostê ye, welatê Şikakan. Peyvên wê ji têkiliya dirêj bi tirkiya azerî, farisî û erebî re şêwe girtine.[5]

Li başûrê Gola Ûrmiyê Mukriyan heye, ku navê xwe ji mîrnişîna Mukrî girtiye, û zaravayê mukrî yê soranî li Mahabad, Bokan, Pîranşar, Şino û Serdeştê, û li derveyî parêzgehê li Bane û Seqizê tê axaftin.[2][3] Mukrî yek ji zaravayên kurdî yên herî baş lêkolînkirî û navenda wêjeyeke dewlemend e.[2] Şino, cihê ku Simko lê hat kuştin, nêzîkî xeta ku kurmancî û soranî lê digihîjin hev e.

Kurmancî (Kurdiya bakur) / Soranî, zaravayê Mukrî (Kurdiya navîn)Lake UrmiaIraqTurkeyIRANMakuKhoySalmasChahriqKohnashahrTasujTabrizUrmiaOshnavieh (Shino)NaqadehMahabadMiandoabMaraghehPiranshahrBokanSardashtBanehSaqqezKurmancî (Kurdiya bakur)Soranî, zaravayê Mukrî (Kurdiya navîn)Cihên girîng ên jiyana SimkoNêzîkî ye. Ne bi pîvana rast.
Belavbûna nêzîkî ya kurdiya kurmancî û soranî (mukrî) li dora Gola Ûrmiyê. Tirkiya azerî, asûrî û ermenî jî li herêmê têne axaftin.<a href="#ref-4">[4]</a><a href="#ref-3">[3]</a>
PEYV

Berawirdkirina peyvan

Peyvên sade nîşan didin ka kurdî û farisî çiqas nêzîkî hev in, û kurmancî û soranî çawa ji hev cuda dibin.

WateKurmancîSoranîFarisî
avavawâb
nannannannân
rojrojrojruz
çiyaçiyakêwkuh
malmalmałxâne
dayikdê, dayikdaykmâdar
ezezminman
başbaşbaşxub
spasspassupassepâs, merci
zimanê kurdîKurmancî, KurdîKurdîKordi
RÊZIMAN

Kurmancî û soranî: cudahiyên sereke

Kurmancî zayenda rêzimanî û pergala tewangê ji bo navdêr û cînavan diparêze; ji ber vê yekê «ez» wek kirde ez e lê di cihên din de min e. Soranî zayend û tewang winda kirine, navdêrên diyar bi paşgira -eke nîşan dide, û cînavên girêdayî yên piçûk bikar tîne ku di kurmancî de tune ne. Herdu jî di dema borî de qalibeke ergatîf a parçekirî bikar tînin, ku ji zimanên îranî yên kevntir mayî ye.[1][6]

Çavkanî

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. "Kurdish language." <i>Wikipedia</i>. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language">en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language</a>
  2. Ergin Öpengin, <i>The Mukri Variety of Central Kurdish: Grammar, Texts, and Lexicon</i>, Reichert, 2016.
  3. Haidar Khezri Asadpour, "Cross-dialectal diversity in Mukri Kurdish," <i>Journal of Linguistic Geography</i>, 2021.
  4. "Kurmanj Kurds in Iran." <i>KurdShop</i>. <a href="https://kurdshop.net/en/geography/1337">kurdshop.net/en/geography/1337</a>
  5. H. Esmailzade Bavany and G. Tayyebzad, "Arabic words in the Kurmanji dialect of Urmia and northern West Azerbaijan," <i>Pazhuheshnameh-ye Adabiyat-e Kurdi</i>, 2022.
  6. D. N. MacKenzie, <i>Kurdish Dialect Studies</i>, 2 vols., Oxford University Press, 1961–62.
  7. Celadet Bedirxan and Roger Lescot, <i>Grammaire kurde</i>, 1970.

Vegere çîroka Simkoyê Şikak

Dîroka wî bixwîne