Eslê wî û malbat
Îsmaîl Axayê Şikak di sala 1887an de li Çehrîqa Jor, li herêma Selmasê li rojavayê Gola Ûrmiyê, ji dayik bû. Bavê wî Mihemed Axa bû û malbatê serokatiya bavika Ebdoyî ya Şikakan dikir, yek ji mezintirîn konfederasyonên eşîrî yên kurd li bakurê rojavayê Îranê. Navenda malbatê keleha Çehrîqê bû.[1][6] Kalikê bavê wî, ku navê wî jî Îsmaîl Axa bû, yekem serokê naskirî yê Ebdoyiyan bû û di 1816an de çû ser dilovaniya xwe; gora wî li kêleka çemê Nazlû ye.[2]
Şikakan herêmên Somay, Biradost, Qetûr û Çehrîqê, di çiyayên her du aliyên sînorê Qacar û Osmaniyan de, di destê xwe de digirtin. Heta destpêka sedsala bîstan ev sînor ji bo eşîrên kurd, ku gelekan ji wan li her du aliyan zozan hebûn, ne xwedî wateyeke mezin bû.[3] «Simko» forma nermik a navê Îsmaîl e; dîroknasên farisî ew wek «Simitqu» nivîsandine, û kurd jê re dibêjin Simkoyê Şikak an سمکۆی شکاک.[6]
Serokekî ciwan, 1905–1914
Di 1905an de birayê wî yê mezin Cewer Axa, ku wê demê serokê eşîrê bû, bi sonda ewlehiyê hat vexwendin Tebrîzê û li wir bi fermana rayedarên Qacar hat kuştin. Simko, hîn ciwan, bû serokê Şikakan.[1] Bavê wî paşê çû Stenbolê û li wir di zindanê de mir.[1] Ji 1906an pê ve Simko hêza xwe li Qetûr, Makû, Xoy û Selmasê ava kir.[5]
Di dema Şoreşa Meşrûteyê de wî siwar şandin ji bo alîkariya waliyê Makûyê û wek xelat bû cîgirê waliyê Qetûrê.[1][6] Di Îlona 1912an de, dema ku leşkerên osmanî serokên kurd Ebdurrezaq Bedirxan û Seyîd Taha di rêya Tiflîsê de girtin, Simko li ser sînor êrîş kir û ew azad kirin.[5]
Di 1913an de, bi Ebdurrezaq Bedirxan û piştgiriya Rûsyayê, alîkariya vekirina dibistaneke kurdî kir ku tê de mamosteyên ji Qafqasyayê bi kurdî û rûsî ders didan nêzîkî 30 zarokan. Çavkaniyên kurdî wê li Xoyê, yên din li Makûyê bi cih dikin.[5][1] Dema ku di 1914an de her du nakok bûn, Simko got ku dibistan ji kuştina çend leşkerên osmanî zêdetir ji kurdan re bi kêr tê.[1]
Şerê Cîhanê yê Yekem, 1914–1918
Şer herêma Ûrmiyê kir qada şerê artêşên osmanî û rûs. Dema ku hêzên osmanî di Kanûna 1914an de Ûrmiye û Tebrîz girtin, Simko bû aliyê wan. Di dawiya 1914an de li nêzî Culfayê gule lê hat reşandin û paşê rûsan ew sirgûnî Tiflîsê kirin; di 1916an de berdan û destûr dan ku vegere Qetûrê.[1][5]
Van salan êşeke mezin ji hemû civakên herêmê re anî. Asûriyên ji Hekariyê derxistî bi patrîkê xwe Mar Şimûnê XIX Binyamîn hatin Ûrmiye û Selmasê, û piştî vekişîna artêşa rûs di 1917an de hêzên kurd û asûrî ji bo kontrolê ketin pêşbaziyê.[6] Dîroknas tomar dikin ku zilamên Simko bi hêzên osmanî re di Sibata 1915an de beşdarî kuştina gundiyên ermenî û asûrî li Heftewanê bûn.[1]
Di Adara 1918an de Simko Mar Şimûn ji bo axaftinên li ser hevalbendiyê li Kohneşarê nêzî Selmasê qebûl kir. Patrîk û gelek ji rêhevalên wî hatin kuştin. Simko paşê got ku Mar Şimûn bi piştgiriya Rûsyayê plana dewleteke asûrî li Kurdistanê hebû.[5][6] Kuştin zincîreke tolhildanê li dijî gundên kurd û misilman, û paşê li dijî asûrî û ermeniyan da destpêkirin; civaka cihû ya Kohneşarê jî zirareke giran dît.[6][4]
Beşeke dijwar
Peymangeh tundiya vê serdemê veneşêre. Xiristiyan, misilman, cihû, kurd, asûrî, ermenî û azerî hemû di şer û salên piştî wê de canê xwe ji dest dan. Armanca me dîrokeke rast e ku hemû civakên herêmê dikarin bixwînin.
Serhildan, 1918–1922
Bi qelsbûna dewleta Qacar ji ber şer û xelayê, Simko hevgirtineke eşîrên kurd ava kir û serhildanek da destpêkirin ku pir caran wek yekem hewla mezin a avakirina dewleteke kurdî li Îranê tê binavkirin.[11] Di nameyekê de ji nêzîkî 1919an nivîsî ku gelek neteweyên piçûk ên cîhanê dewletên xwe hene.[5]
Di 1919an de bombeyek di nav diyariyekê de, ji aliyê waliyê Tebrîzê Mukerem el-Mulk ve hatî şandin, li Çehrîqê teqiya. Simko xilas bû, lê birayê wî Elî Axa û hinek din hatin kuştin.[1][5] Di heman salê de beşdarî civîneke serokên kurd bû ku li ser yekîneyeke kurdî ya serbixwe nîqaş dikirin, û bi Seyîd Taha re ji Brîtanyayê piştgirî xwest, lê bersiveke zelal negirt.[6]
Di 17ê Tîrmeha 1920an de fermandarê wî Emerxanê Şikak benderê Gulmexaneyê û cihên stratejîk ên derdora Ûrmiyê girt.[5] Simko walî tayîn kirin, di nav de Teymûr Axayê Şikak li Ûrmiyê, û desthilatdariya xwe li ser deştên Ûrmiye û Selmasê û beşên Xoyê berfireh kir.[6] Di Cotmeha 1921an de hêzên wî Mahabad (wê demê Sablax) girtin, bi sedan leşkerên dewletê kuştin an dîl girtin û ew kirin navendeke desthilatdariya xwe.[1][5]
Di dawiya 1921an de hêzeke mezin a dewletê bi fermandariya Emîr Erşed, bi cendirmeyên bi rêberiya swêdiyan, li dijî wî meşiya. Zilamên Emerxan ew şikand û Emîr Erşed hat kuştin. Çavkaniyên kurdî vî şerî li Şekeryazê di Kanûna 1921an de bi cih dikin; vegotinên din şerekî bi Emîr Erşed re li nêzî Tesûcê di Cotmehê de didin.[5][1] Di lûtkeya xwe de bandora wî gihîşt Bane, Serdeşt û Seqizê.[6]
Di Tîrmeha 1922an de Simko rojnameya Kurd li Ûrmiyê bi kurdî û farisî weşand û xwe wek «Alîgirê serxwebûna Kurdistanê» îmze kir.[5][1]
Serhildan li ku qewimî
Nexşe herêma rojava û başûrê Gola Ûrmiyê, bi herêma nêzîkî ya desthilatdariya Simko di lûtkeya wê de di 1921–22an de û cihên girîng ên jiyana wî nîşan dide.
Simko çawa hukm kir
Desthilatdariya Simko hîn ne dewleteke bi saziyên domdar bû. Li ser desthilata wî ya kesane, hevalbendiyên bi eşîrên wek Herkî, Mamiş, Mengûr û Dehbokrî re, û artêşeke ku hejmara wê bi serkeftin û têkçûna şer re zêde û kêm dibû, ava bû.[6]
Lê dîsa jî taybetiyên hukûmeteke kurdî hebûn. Kurdî di beşên rêveberiyê de dihat bikaranîn, rojnameya Kurd bi kurdî û farisî derdiket, û hin lêkolîn piştgiriya dibistanên kurdî bi wî ve girê didin.[6][7] Alîgirên wî dahata ku wî berhev dikir bac dihesibandin; gelek niştecih û çavkaniyên îranî jê re talan digotin, û êrîşan zirar gihandin bajarên kurdî jî.[6]
Têkçûn û sirgûn, 1922–1926
Fermandarê nû yê Tehranê, Riza Xan, artêş ji nû ve ava kir û ew li dijî serokên eşîran ên Îranê şand. Di havîna 1922an de hêzeke mezin, ku hejmara wê 10,000 heta 15,000 leşker bi fermandariya General Cihanbanî tê dayîn, êrîşî keleha wî ya Çehrîqê kir. Çavkaniyên kurdî êrîşê 27ê Tîrmeha 1922an dibînin. Simko ber bi sînorê Tirkiyê ve vekişiya, gelek hevalbendên wî ew terikandin û Mahabad di Tebaxê de ji nû ve hat girtin.[1][5][6]
Di Cotmeha 1922an de hêzên tirk êrîşî Şemaneyê kirin: jina wî Cewahir hat kuştin û kurê wî yê şeşsalî Xosrew hat dîlgirtin. Di 6ê Mijdara 1922an de li nêzî Hewlêrê bi rayedarên brîtanî yên bi serokatiya C. J. Edmonds re civiya, ku tu soz nedan.[5] Di 8ê Çileya 1923an de Şêx Mehmûdê Berzincî ew li Silêmaniyê bi resmeke leşkerî û teqandina topan pêşwazî kir, lê her du serokan li hev nekirin û Simko di 23ê Adarê de derket.[5][1]
Piştî Peymana Lozanê di Tîrmeha 1923an de nema dikarî li Tirkiyê bimîne û li Çiyayê Dalamperê, ku Îran, Iraq û Tirkiye lê digihîjin hev, bi cih bû.[5] Di 1924an de Riza Xan ew efû kir û ew vegeriya Hewasneyê li herêma Somaya Ûrmiyê.[5][8]
Salên dawî û mirin, 1926–1930
Di 1926an de Simko dîsa serokatiya Şikakan girt dest û bi hevalbendiya eşîrên Herkî û Begzade bi nêzîkî 1,500 zilaman êrîşî Selmasê kir. Nakokiyên di nav hevalbendên wî de hewl bê encam hişt; hêzên dewletê ji Ûrmiye, Şerefxane û Xoyê ew şopandin û ew derbasî Iraqê bû.[5][8] Di 1928an de bi tirkan re peymaneke nû çêkir û li Gewerê, li bakurê Kurdistanê, bi cih bû.[5]
Di 1930an de, bi rêya Teymûr Axayê Şikak, Kolonel Sadiq Xan Nûrozî ew vexwend Şinoyê da ku bi General Hesen Muqedem re bicive û postekî fermî jê re pêşniyar kir. Simko qebûl kir û di kemîneke plankirî de hat kuştin, heman çarenûsa ku bîst û pênc sal berê hatibû serê birayê wî.[5][6]
Dîroka mirina wî
Çavkanî li hev nakin: 21ê Hezîranê, 18ê Tîrmehê û 30ê Tîrmeha 1930an hemû têne dayîn. Peymangeh belgeyên malbatê, arşîvên Îranê û çapemeniya wê demê berhev dike da ku dîrokê zelal bike.<a href="#ref-1">[1]</a><a href="#ref-5">[5]</a>
Dîroknas li Simko çawa dinêrin
Simko hîn yek ji kesayetiyên herî nîqaşbar ên dîroka nûjen a kurdî ye. Zanyar bi giştî sê nêrînan diparêzin, û Peymangeh hemûyan pêşkêş dike.
Serokekî neteweyî
Gelek nivîskarên kurd wî wek damezrînerekî tevgera neteweyî ya kurdî li Îranê dibînin. Kamal Soleimani dibêje ku ew neteweperwerekî kurd bû ku kurdî kir zimanê herêma xwe û dibistan û rojname pêş xistin.<a href="#ref-7">[7]</a>
Serokekî eşîrî di navbera împeratoriyan de
Martin van Bruinessen û Richard Tapper jiyana wî wek mînaka têkiliyên eşîrên kurd bi dewletên derdorê re dibînin, ku armancên neteweyî û kesane tê de tevlihev bûn.<a href="#ref-3">[3]</a><a href="#ref-9">[9]</a> Mehrdad Kia berxwedana wî ya li dijî dewleta navendî tekez dike.<a href="#ref-10">[10]</a>
Nêrîneke rexnegir
Dîroknivîsiya fermî ya Îranê demeke dirêj jê re got eşqiya, û bîranîna asûriyan li ser kuştina Mar Şimûn kom dibe. Dîroknasên din tundiya li dijî gundên asûrî, ermenî, azerî, cihû û kurd tekez dikin.<a href="#ref-6">[6]</a><a href="#ref-4">[4]</a>
Mîras
Riza Şah bawer dikir ku mirina Simko dawî li berxwedana kurdî li Îranê aniye. Yazdeh sal şûnde hukûmeta wî bi xwe ket, û di 1946an de şervanên berê yên tevgera Simko, di nav wan de Emerxanê Şikak, beşdarî Komara Kurdistanê li Mahabadê bi serokatiya Qazî Mihemed bûn.[5][1]
Îro navê Simko di stran, pirtûk û bîranîna kurdan de li Îran, Iraq, Tirkiye, Sûriye û diyasporayê dijî, û ew hîn mijara lêkolînên nû ye, di nav de li Konferansa Kurdnasiyê ya Dibistana Aboriyê ya Londonê di 2025an de.
Peymangeha Simkoyê Şikak hat damezrandin da ku ev dîrok ji çavkaniyên orîjînal were lêkolîn: wêne, name û şahidiyên malbatê, li kêleka xebata dîroknasan.[12]
Simkoyê Şikak, 1887–1930
- Li Çehrîqa Jor, Selmas, di malbata serokatiya Şikakan de ji dayik dibe.
- Birayê wî Cewer Axa li Tebrîzê tê kuştin. Simko dibe serokê Şikakan.
- Hêza xwe li Qetûr, Makû, Xoy û Selmasê ava dike.
- Ebdurrezaq Bedirxan û Seyîd Taha ji destê leşkerên osmanî azad dike.
- Bi Ebdurrezaq Bedirxan re alîkariya vekirina dibistaneke kurdî dike.
- Dibe aliyê osmaniyan; rûs wî sirgûnî Tiflîsê dikin; di 1916an de tê berdan.
- Mar Şimûnê XIX Binyamîn piştî axaftinên bi Simko re li Kohneşarê tê kuştin.
- Serhildana Simkoyê Şikak dest pê dike.
- Ji êrîşeke bombeyê xilas dibe; birayê wî Elî Axa tê kuştin. Ji Brîtanyayê piştgiriya serxwebûna kurdî dixwaze.
- Emerxanê Şikak Gulmexane û cihên sereke yên derdora Ûrmiyê digire.
- Mahabadê digire û wê dike navendeke desthilatdariya xwe.
- Artêşa dewletê ya Emîr Erşed dişikîne.
- Rojnameya <i>Kurd</i> li Ûrmiyê diweşîne. Êrîşî Çehrîqê tê kirin; Simko vedikişe.
- Jina wî Cewahir li Şemaneyê tê kuştin û kurê wî Xosrew tê dîlgirtin.
- Şêx Mehmûdê Berzincî wî li Silêmaniyê pêşwazî dike.
- Riza Xan wî efû dike; vedigere Hewasneyê li Somayê.
- Serhildana duyem; bi nêzîkî 1,500 zilaman êrîşî Selmasê dike; vedikişe Iraqê.
- Bi peymaneke bi Tirkiyê re li Gewerê bi cih dibe.
- Li Şinoyê di kemînekê de tê kuştin.
- Şervanên tevgera wî beşdarî Komara Kurdistanê li Mahabadê dibin.
Çavkanî û xwendina zêdetir
- "Simko Shikak." <i>Wikipedia</i>, drawing on the scholarship listed on our <a href="research.html">research page</a>. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Simko_Shikak">en.wikipedia.org/wiki/Simko_Shikak</a>
- "Shekak (tribe)." <i>Wikipedia</i>, after Houtsma (ed.), <i>E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936</i>. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Shekak_(tribe)">en.wikipedia.org/wiki/Shekak_(tribe)</a>
- Martin van Bruinessen, "A Kurdish Warlord on the Turkish-Persian Frontier in the Early Twentieth Century: Isma'il Agha Simko," in T. Atabaki (ed.), <i>Iran and the First World War</i>, I.B. Tauris, 2006, pp. 69–93. <a href="https://www.academia.edu/3555229">Academia.edu</a>
- David Gaunt, <i>Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia during World War I</i>, Gorgias Press, 2006.
- "Simko Shikak; a revolutionary figure" (series), <i>KurdShop</i>, after Mohammad Saleh Qaderi, <i>Amarkhan Shikak: from the Rise of Simko to the Kurdistan Republic</i>, 2021. <a href="https://kurdshop.net/en/history/2627">kurdshop.net/en/history/2627</a>
- "Simko Shikak (Ismail Agha Shikak)." <i>The Diary of Sinior Demirel</i>, with historical notes. <a href="https://demirel.co.il/en/persons/simko-shikak-en/">demirel.co.il</a>
- Kamal Soleimani, "The Kurdish image in statist historiography: the case of Simko," <i>Middle Eastern Studies</i> 53(6), 2017.
- "Simko Shikak revolt (1926)." <i>Wikipedia</i>, after van Bruinessen 2006. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Simko_Shikak_revolt_(1926)">en.wikipedia.org</a>
- Richard Tapper (ed.), <i>The Conflict of Tribe and State in Iran and Afghanistan</i>, Croom Helm, 1983 (Routledge, 2012).
- Mehrdad Kia, <i>The Clash of Empires and the Rise of Kurdish Proto-Nationalism, 1905–1926</i>, Springer, 2023.
- Benjamin Smith, "Land and Rebellion: Kurdish Separatism in Comparative Perspective," working paper, 2009.
- Dr. Keivan Simko, "Ismail Agha Simko (Simko Shikak)" [Persian], <i>Academia.edu</i>. <a href="https://www.academia.edu/107339961">academia.edu/107339961</a>
