Welat û gel
Kurdistan, «welatê kurdan», herêmeke çiyayî ye ku zincîrên Zagros û Torosê lê digihîjin hev, li dora çavkaniyên Dicle û Feratê û golên mezin ên Wan û Ûrmiyê. Îro di navbera Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriyê de parçe bûye, û kurd van parçeyan Bakur, Rojhilat, Başûr û Rojava bi nav dikin.[2]
Çiyayan bi sedsalan civakên kurd û zimanên wan parastine û gelek tiştên dîroka kurdî rave dikin: eşîrên koçer ên di navbera zozan û germiyanan de diçûn û dihatin, serokên herêmî yên bihêz, û împeratoriyên ku li deştan hukm dikirin lê kêm caran li çiyayan.[1]
Rehên kevn
Eslê kurdan cihê nîqaşê ye. Dîroknasê yewnanî Ksenofon behsa Kardûxiyan dike, gelekî çiyayî ku di sala 401 berî zayînê de bi artêşa wî re şer kir, û gelek zanyar kurdan bi gelên îranî yên ku di hezarsala yekem a berî zayînê de li Zagrosê bi cih bûn, di nav wan de Medan, ve girê didin. Dîroknasên nûjen bi hişyarî li van girêdanan dinêrin: nasnameya kurdî di nav gelek sedsalan de ji gelek gelên herêmê pêk hatiye.[2]
Sedsalên îslamî
Ji sedsala heftan pê ve piraniya kurdan bûn misilman, bi giranî li ser mezheba Şafiî ya îslama sunnî, lê hinekan baweriyên kevntir ên wek Êzidîtî û Yarsanî (Ehlê Heq) parastin. Xanedanên kurd ji sedsala dehan heta diwanzdehan li beşên herêmê hukm kirin, di nav de Şeddadî li Qafqasyayê û Merwanî li Diyarbekirê. Kurdê herî navdar ê serdema navîn, Selahedînê Eyûbî, di sedsala diwanzdehan de xanedana Eyûbiyan damezrand.[2]
Di navbera împeratoriyan de: mîrnişînên kurdî
Piştî Şerê Çaldiranê di 1514an de, Kurdistan bû sînorê di navbera împeratoriyên Osmanî û Sefewî de, xetek ku Peymana Qesra Şîrîn (Zuhab) di 1639an de pejirand. Her du împeratoriyan bi rêya mîrên kurd hukm dikirin, û mîrnişînên nîv-serbixwe geş bûn: Erdelan, Baban, Soran, Botan, Bedlîs, Hekarî û Mukriyên Mukriyanê.[2][7]
Ev serdema yekem dîroka kurdî, Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî (1597), û destana neteweyî Mem û Zîn a Ehmedê Xanî (1692) bû.[4] Di sedsala nozdehan de dewletên Osmanî û Qacar mîrnişîn yek bi yek rakirin, û serokên eşîran û şêxên olî cihê wan wek rêberên civaka kurdî girtin.[1][3]
Eşîr, axa û şêx
Lêkolîna klasîk a Martin van Bruinessen sê stûnên civaka kurdî ya kevneşopî vedibêje: eşîr, serokê wê axa, û şêxê sûfî ku desthilata wî ya olî dikarî gelek eşîran bike yek.[1] Eşîr ji komên xizmtiyê yên piçûk heta konfederasyonên mezin ên wek Şikak, Herkî û Mengûr bûn, û gelekan cotkarî bi koçeriya demsalî re dikirin.
Jiyana Simko bi xwe vê cîhanê nîşan dide: konfederasyoneke eşîrî li ser sînorê împeratoriyan, hevalbendiyên bi zewac û dilsoziyê, û têkiliyên bi şêxên Nehrî re, ku nevîyê wan Seyîd Taha hevalbend û xizmê wî yê bi zewacê bû.[1][3]
Peyman, dewlet û tevger
Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî di 1880an de yek ji yekeman bû ku behsa neteweya kurd kir.[3] Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem Peymana Sevrê (1920) îhtîmala xweseriya kurdî dida, lê Peymana Lozanê (1923) Kurdistan di navbera Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriyê de parçe kir. Salên 1920 û 1930an li seranserê Kurdistanê serhildan anîn, di nav de Simko li Îranê, Şêx Mehmûdê Berzincî li Iraqê û Şêx Seîd li Tirkiyê.[2][3]
Di 1946an de Komara Kurdistanê ya kurtemenî li Mahabadê bi serokatiya Qazî Mihemed bû sembolek mayînde ji bo kurdan li her derê. Dehsalên paşê şerên dirêj, koçberiya girseyî û li Iraqê kampanyaya Enfalê ya salên 1980an anîn. Ji salên 1990an pê ve Herêma Kurdistanê ya Iraqê xwe bi rê ve dibe, ku di destûra Iraqê ya 2005an de hatiye naskirin.[2]
Kurdên Îranê
Li Îranê kurd li parêzgehên Azerbaycana Rojava, Kurdistan, Kirmaşan û Îlamê û beşên Hemedan û Loristanê dijîn, bi civakeke kevn a kurmancaxêv li Xorasanê.[6] Qelsiya dewleta Îranê di Şerê Cîhanê yê Yekem de rê da Simko ku ji 1918an heta 1922an desthilatdariya xwe li rojavayê Gola Ûrmiyê ava bike; Komara Kurdistanê di 1946an de li pey hat.[6][5]
Kurd îro
Kurd îro mamoste û cotkar, zanyar û hunermend in, li bajarên Rojhilata Navîn û li seranserê Ewropayê, bi taybetî Almanya, Swêd û Brîtanya. Kurdnasî qadeke çalak e, bi navendên wek Navenda Kurdnasiyê ya Zaxoyê, ku konferansên wê dîroka civakî ya eşîrên kurd di serdema Osmanî û Îranî de vedikolin.[7]
Çavkanî û xwendina zêdetir
- Martin van Bruinessen, <i>Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan</i>, Zed Books, 1992.
- David McDowall, <i>A Modern History of the Kurds</i>, I.B. Tauris, 3rd ed., 2004.
- Wadie Jwaideh, <i>The Kurdish National Movement: Its Origins and Development</i>, Syracuse University Press, 2006.
- Sharaf Khan Bidlisi, <i>Sharafnama</i> (1597), the first history of the Kurds, written in Persian.
- Farideh Koohi-Kamali, <i>The Political Development of the Kurds in Iran</i>, Palgrave Macmillan, 2003.
- "Iranian Kurdistan." <i>Wikipedia</i>. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Kurdistan">en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Kurdistan</a>
- Zakho Center for Kurdish Studies, University of Zakho: conference programme on the social history of Kurdish tribes in the Ottoman–Iranian era (1514–1914). <a href="https://zcks.uoz.edu.krd/">zcks.uoz.edu.krd</a>
