Dil
Kürt Çalışmaları · I

Kürtlerin tarihi

Kürtler, kendi devleti olmayan Orta Doğu'nun en büyük halklarından biridir. Tarihlerini dağlar, Kürdistan'da karşılaşan imparatorluklar ve Kürtlerin kendilerinin kurduğu aşiretler, beylikler ve hareketler şekillendirmiştir.

Levha 6. Şikak savaşçılarının grup portresi (renklendirilmiş).
Levha 6. Şikak savaşçılarının grup portresi (renklendirilmiş).
COĞRAFYA

Toprak ve halk

«Kürtlerin ülkesi» anlamına gelen Kürdistan, Dicle ve Fırat'ın yukarı havzası ile Van ve Urmiye göllerinin çevresinde Zagros ve Toros sıradağlarının buluştuğu dağlık bir bölgedir. Bugün Türkiye, İran, Irak ve Suriye arasında bölünmüştür ve Kürtler bu parçaları Bakur (kuzey), Rojhilat (doğu), Başur (güney) ve Rojava (batı) olarak adlandırır.[2]

Dağlar yüzyıllardır Kürt topluluklarını ve dillerini korumuş ve Kürt tarihinin büyük bölümünü açıklar: yayla ile kışlak arasında göç eden göçebe aşiretler, güçlü yerel liderler ve ovalara hükmeden ama dağlara nadiren hükmedebilen imparatorluklar.[1]

ANTİK ÇAĞ

Eski kökler

Kürtlerin kökeni tartışmalıdır. Yunan tarihçi Ksenofon, MÖ 401'de ordusuyla savaşan bir dağ halkı olan Karduhlardan söz eder; pek çok akademisyen Kürtleri, aralarında Medlerin de bulunduğu, MÖ birinci binyılda Zagros'a yerleşen İrani halklarla ilişkilendirir. Modern tarihçiler bu bağlantılara temkinle yaklaşır: Kürt kimliği, bölgenin pek çok halkından yüzyıllar boyunca oluşmuştur.[2]

ORTA ÇAĞ

İslami yüzyıllar

Yedinci yüzyıldan itibaren Kürtlerin çoğu, büyük ölçüde Sünni İslam'ın Şafii mezhebinden olmak üzere Müslüman oldu; bazıları ise Ezidilik ve Yarsanilik (Ehl-i Hak) gibi daha eski inançlarını korudu. Onuncu ile on ikinci yüzyıllar arasında Kafkasya'daki Şeddadiler ve Diyarbakır'daki Mervaniler dahil Kürt hanedanları bölgenin bazı kısımlarını yönetti. Orta Çağ'ın en ünlü Kürdü Selahaddin Eyyubi, on ikinci yüzyılda Eyyubi hanedanını kurdu.[2]

ERKEN MODERN DÖNEM

İmparatorluklar arasında: Kürt beylikleri

1514'teki Çaldıran Savaşı'ndan sonra Kürdistan, 1639 Kasr-ı Şirin (Zühab) Antlaşması'yla teyit edilen Osmanlı–Safevi sınırı oldu. Her iki imparatorluk da Kürt beyler aracılığıyla yönetti ve yarı bağımsız beylikler gelişti: Erdelan, Baban, Soran, Botan, Bitlis, Hakkari ve Mukriyan'ın Mukrileri.[2][7]

Bu dönem ilk Kürt tarihinin, Şerefhan Bitlisi'nin Şerefname'sinin (1597) ve Ehmedê Xanî'nin ulusal destanı Mem û Zîn'in (1692) çağıydı.[4] On dokuzuncu yüzyılda Osmanlı ve Kaçar devletleri beylikleri birer birer kaldırdı; aşiret reisleri ve dinî şeyhler Kürt toplumunun önderleri olarak onların yerini aldı.[1][3]

ANTROPOLOJİ

Aşiret, ağa ve şeyh

Martin van Bruinessen'in klasik çalışması geleneksel Kürt toplumunun üç direğini tanımlar: aşiret (eşîret), onun reisi ağa ve dinî otoritesiyle pek çok aşireti birleştirebilen Sufi şeyh.[1] Aşiretler küçük akraba gruplarından Şikak, Herki ve Mangur gibi büyük konfederasyonlara kadar uzanıyordu; çoğu tarımı mevsimlik hayvancılıkla birleştiriyordu.

Simko'nun hayatı bu dünyayı gösterir: imparatorluk sınırında bir aşiret konfederasyonu, evlilik ve sadakatle pekiştirilen ittifaklar ve torunları Seyit Taha'nın hem müttefiki hem de evlilik yoluyla akrabası olduğu Nehri şeyhleriyle ilişkiler.[1][3]

YİRMİNCİ YÜZYIL

Antlaşmalar, devletler ve hareketler

Nehrili Şeyh Ubeydullah'ın 1880 isyanı bir Kürt ulusundan söz eden ilk isyanlardandı.[3] Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Sevr Antlaşması (1920) olası bir Kürt özerkliği öngördü, ancak Lozan Antlaşması (1923) Kürdistan'ı Türkiye, İran, Irak ve Suriye arasında böldü. 1920'ler ve 1930'lar Kürdistan genelinde isyanlar getirdi; aralarında İran'da Simko, Irak'ta Şeyh Mahmud Berzenci ve Türkiye'de Şeyh Said vardı.[2][3]

1946'da Kadı Muhammed önderliğindeki kısa ömürlü Mahabad Kürdistan Cumhuriyeti her yerdeki Kürtler için kalıcı bir sembol oldu. Sonraki on yıllar uzun çatışmalar, kitlesel yerinden edilme ve Irak'ta 1980'lerdeki Enfal kampanyasını gördü. 1990'lardan beri Irak Kürdistan Bölgesi kendini yönetiyor ve Irak'ın 2005 anayasasında tanınıyor.[2]

ROJHİLAT

İran Kürtleri

İran'da Kürtler Batı Azerbaycan, Kürdistan, Kirmanşah ve İlam eyaletlerinde ve Hemedan ile Loristan'ın bazı kısımlarında yaşar; Horasan'da da eski bir Kurmanci konuşan topluluk vardır.[6] Birinci Dünya Savaşı sırasında İran devletinin zayıflığı, Simko'nun 1918'den 1922'ye kadar Urmiye Gölü'nün batısında otoritesini kurmasına imkân verdi; Kürdistan Cumhuriyeti 1946'da onu izledi.[6][5]

BUGÜN

Bugün Kürtler

Bugün Kürtler, Orta Doğu şehirlerinde ve başta Almanya, İsveç ve Birleşik Krallık olmak üzere Avrupa genelinde öğretmen ve çiftçi, akademisyen ve sanatçıdır. Kürt çalışmaları, konferanslarında Osmanlı–İran döneminde Kürt aşiretlerinin sosyal tarihini inceleyen Zaho Kürt Araştırmaları Merkezi gibi merkezlerle canlı bir alandır.[7]

Kaynaklar

Kaynaklar ve ek okumalar

  1. Martin van Bruinessen, <i>Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan</i>, Zed Books, 1992.
  2. David McDowall, <i>A Modern History of the Kurds</i>, I.B. Tauris, 3rd ed., 2004.
  3. Wadie Jwaideh, <i>The Kurdish National Movement: Its Origins and Development</i>, Syracuse University Press, 2006.
  4. Sharaf Khan Bidlisi, <i>Sharafnama</i> (1597), the first history of the Kurds, written in Persian.
  5. Farideh Koohi-Kamali, <i>The Political Development of the Kurds in Iran</i>, Palgrave Macmillan, 2003.
  6. "Iranian Kurdistan." <i>Wikipedia</i>. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Kurdistan">en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Kurdistan</a>
  7. Zakho Center for Kurdish Studies, University of Zakho: conference programme on the social history of Kurdish tribes in the Ottoman–Iranian era (1514–1914). <a href="https://zcks.uoz.edu.krd/">zcks.uoz.edu.krd</a>

Devam: kültür ve İran bağlantısı

Kürt kültürünü keşfedin