زمان
کوردناسی · ١

مێژووی کورد

کورد یەکێکە لە گەورەترین گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە دەوڵەتی خۆی نییە. مێژووەکەی چیاکان، ئەو ئیمپراتۆرییانەی لە کوردستان بەیەک گەیشتن، و ئەو هۆز، میرنشین و بزووتنەوانەی کورد خۆی بنیاتی نان شێوەیان پێداوە.

وێنەی ٦. وێنەی گرووپیی شەڕڤانانی شکاک (ڕەنگکراو).
وێنەی ٦. وێنەی گرووپیی شەڕڤانانی شکاک (ڕەنگکراو).
جوگرافیا

نیشتمان و گەل

کوردستان، «نیشتمانی کورد»، ناوچەیەکی شاخاوییە کە زنجیرە چیاکانی زاگرۆس و تۆرۆس تێیدا بەیەک دەگەن، لە دەوری سەرچاوەکانی دیجلە و فورات و دەریاچە گەورەکانی وان و ورمێ. ئەمڕۆ لە نێوان تورکیا، ئێران، عێراق و سووریادا دابەش کراوە، و کورد بەم بەشانە دەڵێن باکوور، ڕۆژهەڵات، باشوور و ڕۆژئاوا.[2]

چیاکان بۆ سەدان ساڵ کۆمەڵگا کوردییەکان و زمانەکانیان پاراستووە و زۆرێک لە مێژووی کورد ڕوون دەکەنەوە: هۆزە کۆچەرییەکان لە نێوان کوێستان و گەرمێندا، سەرکردەی ناوچەیی بەهێز، و ئیمپراتۆرییەتی کە حوکمی دەشتەکانیان دەکرد بەڵام کەمجار حوکمی چیاکان.[1]

کۆن

ڕەگە کۆنەکان

ڕەچەڵەکی کورد جێی مشتومڕە. مێژوونووسی یۆنانی گزێنەفۆن باسی کاردۆخییەکان دەکات، گەلێکی شاخاوی کە لە ساڵی ٤٠١ پێش زایین لەگەڵ سوپاکەی جەنگان، و زۆرێک لە توێژەران کورد بەو گەلە ئێرانییانەوە دەبەستنەوە کە لە هەزارەی یەکەمی پێش زایین لە زاگرۆس نیشتەجێ بوون، لەوانە مادەکان. مێژوونووسانی هاوچەرخ بە وریاییەوە سەیری ئەم پەیوەندییانە دەکەن: ناسنامەی کوردی لە ماوەی چەندین سەدەدا لە گەلانی جۆراوجۆری ناوچەکە پێکهاتووە.[2]

سەدەکانی ناوەڕاست

سەدە ئیسلامییەکان

لە سەدەی حەوتەمەوە زۆربەی کورد بوون بە موسڵمان، بە زۆری لەسەر مەزهەبی شافیعیی ئیسلامی سوننە، لە کاتێکدا هەندێکیان ئایینە کۆنترەکانی وەک ئێزدی و یارسان (ئەهلی حەق)یان پاراست. بنەماڵە کوردییەکان لە سەدەی دەیەم تا دوازدەهەم حوکمی بەشێک لە ناوچەکەیان کرد، لەوانە شەدادییەکان لە قەفقاز و مەڕوانییەکان لە دیاربەکر. ناودارترین کوردی سەدەکانی ناوەڕاست، سەلاحەددینی ئەییووبی، لە سەدەی دوازدەهەمدا بنەماڵەی ئەییووبیی دامەزراند.[2]

سەرەتای سەردەمی نوێ

لە نێوان ئیمپراتۆرییەکاندا: میرنشینە کوردییەکان

دوای شەڕی چاڵدێران لە ١٥١٤، کوردستان بوو بە سنووری نێوان ئیمپراتۆرییەکانی عوسمانی و سەفەوی، هێڵێک کە پەیمانی زەهاو لە ١٦٣٩ چەسپاندی. هەردوو ئیمپراتۆری لە ڕێگەی میرە کوردەکانەوە حوکمیان دەکرد، و میرنشینە نیوە سەربەخۆکان گەشەیان کرد: ئەردەڵان، بابان، سۆران، بۆتان، بەدلیس، هەکاری و موکرییەکانی موکریان.[2][7]

ئەمە سەردەمی یەکەم مێژووی کورد، شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی (١٥٩٧)، و داستانی نەتەوەیی مەم و زینی ئەحمەدی خانی (١٦٩٢) بوو.[4] لە سەدەی نۆزدەهەمدا دەوڵەتانی عوسمانی و قاجار میرنشینەکانیان یەک بە یەک هەڵوەشاندەوە، و سەرۆک هۆز و شێخە ئایینییەکان جێگەیان وەک ڕابەرانی کۆمەڵگای کورد گرتەوە.[1][3]

مرۆڤناسی

هۆز، ئاغا و شێخ

توێژینەوە کلاسیکەکەی مارتن ڤان بروینەسن سێ کۆڵەکەی کۆمەڵگای نەریتیی کورد وەسف دەکات: هۆز (عەشیرەت)، سەرۆکەکەی واتە ئاغا، و شێخی سۆفی کە دەسەڵاتە ئایینییەکەی دەیتوانی چەندین هۆز یەک بخات.[1] هۆزەکان لە گرووپی خزمایەتیی بچووکەوە تا یەکێتیی گەورەی وەک شکاک، هەرکی و مەنگوڕ بوون، و زۆرێکیان کشتوکاڵیان لەگەڵ ئاژەڵداریی وەرزیدا تێکەڵ دەکرد.

ژیانی سمکۆ خۆی ئەم جیهانە پیشان دەدات: یەکێتییەکی هۆزی لەسەر سنووری ئیمپراتۆرییەکان، هاوپەیمانییەکان کە بە ژنوژنخوازی و دڵسۆزی پتەو دەکران، و پەیوەندی لەگەڵ شێخانی نەهری، کە نەوەکەیان سەید تەها هاوپەیمان و خزمی ئەو بوو لە ڕێگەی ژنهێنانەوە.[1][3]

سەدەی بیستەم

پەیمان، دەوڵەت و بزووتنەوە

ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری لە ١٨٨٠ یەکێک بوو لە یەکەمینەکان کە باسی نەتەوەی کوردی کرد.[3] دوای جەنگی یەکەمی جیهانی پەیمانی سێڤەر (١٩٢٠) ئەگەری ئۆتۆنۆمیی کوردی پێشبینی کرد، بەڵام پەیمانی لۆزان (١٩٢٣) کوردستانی لە نێوان تورکیا، ئێران، عێراق و سووریادا دابەش کرد. دەیەکانی ١٩٢٠ و ١٩٣٠ ڕاپەڕینیان لە سەرانسەری کوردستان هێنا، لەوانە سمکۆ لە ئێران، شێخ مەحمودی بەرزنجی لە عێراق و شێخ سەعید لە تورکیا.[2][3]

لە ١٩٤٦ کۆماری کورتخایەنی کوردستان لە مەهاباد بە سەرۆکایەتیی قازی محەمەد بوو بە هێمایەکی هەمیشەیی بۆ کورد لە هەموو شوێنێک. دەیەکانی دواتر شەڕی درێژ، ئاوارەبوونی بەکۆمەڵ و لە عێراق شاڵاوی ئەنفالی دەیەی ١٩٨٠یان بینی. لە دەیەی ١٩٩٠ەوە هەرێمی کوردستانی عێراق خۆی بەڕێوە دەبات، کە لە دەستووری ٢٠٠٥ی عێراقدا دانی پێدانراوە.[2]

ڕۆژهەڵات

کوردەکانی ئێران

لە ئێران، کورد لە پارێزگاکانی ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، کوردستان، کرماشان و ئیلام و بەشێک لە هەمەدان و لوڕستان دەژین، لەگەڵ کۆمەڵگایەکی کۆنی کورمانجیزمان لە خوراسان.[6] لاوازیی دەوڵەتی ئێران لە جەنگی یەکەمی جیهانیدا ڕێگەی دا سمکۆ لە ١٩١٨ تا ١٩٢٢ دەسەڵاتی خۆی لە ڕۆژئاوای دەریاچەی ورمێ بچەسپێنێت؛ کۆماری کوردستان لە ١٩٤٦ بەدوایدا هات.[6][5]

ئەمڕۆ

کورد ئەمڕۆ

کورد ئەمڕۆ مامۆستا و جووتیار، زانا و هونەرمەندن، لە شارەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سەرانسەری ئەورووپا، بەتایبەتی ئەڵمانیا، سوید و بەریتانیا. کوردناسی بوارێکی چالاکە، لەگەڵ سەنتەرەکانی وەک سەنتەری کوردناسیی زاخۆ، کە کۆنفرانسەکانی مێژووی کۆمەڵایەتیی هۆزە کوردییەکان لە سەردەمی عوسمانی و ئێرانیدا دەپشکنن.[7]

سەرچاوەکان

سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Martin van Bruinessen, <i>Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan</i>, Zed Books, 1992.
  2. David McDowall, <i>A Modern History of the Kurds</i>, I.B. Tauris, 3rd ed., 2004.
  3. Wadie Jwaideh, <i>The Kurdish National Movement: Its Origins and Development</i>, Syracuse University Press, 2006.
  4. Sharaf Khan Bidlisi, <i>Sharafnama</i> (1597), the first history of the Kurds, written in Persian.
  5. Farideh Koohi-Kamali, <i>The Political Development of the Kurds in Iran</i>, Palgrave Macmillan, 2003.
  6. "Iranian Kurdistan." <i>Wikipedia</i>. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Kurdistan">en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Kurdistan</a>
  7. Zakho Center for Kurdish Studies, University of Zakho: conference programme on the social history of Kurdish tribes in the Ottoman–Iranian era (1514–1914). <a href="https://zcks.uoz.edu.krd/">zcks.uoz.edu.krd</a>

بەردەوامبە: کولتوور و پەیوەندیی ئێرانی

کولتووری کوردی ببینە