خانوادهای از گویشها
زبان کردی (Kurdî، کوردی) زبانی ایرانی شمالغربی است و با فارسی، بلوچی و زازا در خانوادهٔ هندواروپایی خویشاوند است. گونههای آن پیوستاری گویشی میسازند: گویشهای همسایه بهآسانی یکدیگر را میفهمند، اما فهم گویشهای دور از هم دشوارتر است. رویهمرفته حدود ۲۶ میلیون گویشور بومی دارند و کردی یکی از زبانهای رسمی عراق است.[1]
گونههای اصلی
منبع: [1]
کرمانجی
پرگویشورترین گونه، رایج در ترکیه، سوریه، شمال عراق (دهوک)، شمالغرب ایران و قفقاز و در میان کردهای خراسان. سمکو و ایل شکاک به کرمانجی سخن میگفتند.
سورانی
رایج در کردستان عراق (سلیمانیه، اربیل) و غرب ایران (مهاباد، سنندج). گویشهای آن مکری، اردلانی، سلیمانی و هولیری را در بر میگیرد.
خوارین
رایج در پیرامون کرمانشاه، ایلام و خانقین، از جمله کلهری، فیلی و لکی.
زازا و گورانی
زبانهای ایرانی شمالغربی که چند میلیون کرد به آنها سخن میگویند. گورانی (هورامی) زبان ادبی دربار اردلان بود.
خطها
کرمانجی بیشتر با الفبای لاتین هاوار نوشته میشود که جلادت بدرخان در ۱۹۳۲ پدید آورد. سورانی از گونهای کردیشده از خط عربی بهره میگیرد که همهٔ مصوتها را مینویسد. در ایران، هم کرمانجی و هم سورانی معمولاً با خط عربیبنیاد نوشته میشوند.[1][7]
Zimanê kurdî
زمانی کوردی
گویشهای ارومیه و مکریان
کردهای استان آذربایجان غربی به هر دو گونهٔ بزرگ سخن میگویند: کرمانجی در شمال و سورانی در جنوب.[4] کرمانجی زبان ماکو، خوی، سلماس، ارومیه و بخشهای کوهستانی صومای و برادوست، زادگاه شکاکها، است. واژگان آن در تماس طولانی با ترکی آذربایجانی، فارسی و عربی شکل گرفته است.[5]
در جنوب دریاچهٔ ارومیه مکریان قرار دارد که نام خود را از امیرنشین مکری گرفته و گویش مکری سورانی در مهاباد، بوکان، پیرانشهر، اشنویه و سردشت و فراتر از استان در بانه و سقز رایج است.[2][3] مکری از پژوهیدهترین گویشهای کردی و خاستگاه ادبیاتی غنی است.[2] اشنویه، جایی که سمکو کشته شد، نزدیک خطی است که کرمانجی و سورانی به هم میرسند.
مقایسهٔ واژهها
واژههای ساده نشان میدهند کردی و فارسی چه اندازه نزدیکاند و کرمانجی و سورانی چه تفاوتهایی دارند.
| معنی | کرمانجی | سورانی | فارسی |
|---|---|---|---|
| آب | av | aw | âb |
| نان | nan | nan | nân |
| روز | roj | roj | ruz |
| کوه | çiya | kêw | kuh |
| خانه | mal | mał | xâne |
| مادر | dê, dayik | dayk | mâdar |
| من | ez | min | man |
| خوب | baş | baş | xub |
| سپاس | spas | supas | sepâs, merci |
| زبان کردی | Kurmancî, Kurdî | Kurdî | Kordi |
کرمانجی و سورانی: تفاوتهای اصلی
کرمانجی جنس دستوری و نظام حالت را برای اسمها و ضمیرها نگه داشته است؛ از این رو «من» در جایگاه فاعل ez و در جایگاههای دیگر min است. سورانی جنس و حالت را از دست داده، اسمهای معرفه را با پسوند -eke نشان میدهد و ضمیرهای پیوستهای دارد که در کرمانجی نیست. هر دو در زمان گذشته الگوی ارگتیو گسسته را به کار میبرند که از زبانهای کهنتر ایرانی به ارث رسیده است.[1][6]
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- "Kurdish language." <i>Wikipedia</i>. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language">en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language</a>
- Ergin Öpengin, <i>The Mukri Variety of Central Kurdish: Grammar, Texts, and Lexicon</i>, Reichert, 2016.
- Haidar Khezri Asadpour, "Cross-dialectal diversity in Mukri Kurdish," <i>Journal of Linguistic Geography</i>, 2021.
- "Kurmanj Kurds in Iran." <i>KurdShop</i>. <a href="https://kurdshop.net/en/geography/1337">kurdshop.net/en/geography/1337</a>
- H. Esmailzade Bavany and G. Tayyebzad, "Arabic words in the Kurmanji dialect of Urmia and northern West Azerbaijan," <i>Pazhuheshnameh-ye Adabiyat-e Kurdi</i>, 2022.
- D. N. MacKenzie, <i>Kurdish Dialect Studies</i>, 2 vols., Oxford University Press, 1961–62.
- Celadet Bedirxan and Roger Lescot, <i>Grammaire kurde</i>, 1970.