Bir lehçeler ailesi
Kürtçe (Kurdî, کوردی), Hint-Avrupa ailesi içinde Farsça, Beluççe ve Zazacanın akrabası olan bir Kuzeybatı İrani dilidir. Çeşitleri bir lehçe sürekliliği oluşturur: komşu lehçeler birbirini kolayca anlar, uzak olanlar ise zor anlaşılabilir. Toplamda yaklaşık 26 milyon anadili konuşuru vardır ve Kürtçe Irak'ın resmî dillerinden biridir.[1]
Başlıca çeşitler
Kaynak: [1]
Kurmanci
En yaygın konuşulan çeşit; Türkiye, Suriye, kuzey Irak (Duhok), kuzeybatı İran ve Kafkasya'da ve Horasan Kürtleri arasında kullanılır. Simko ve Şikaklar Kurmanci konuşurdu.
Sorani
Irak Kürdistanı'nda (Süleymaniye, Erbil) ve batı İran'da (Mahabad, Sine) konuşulur. Lehçeleri arasında Mukri, Erdelani, Süleymani ve Hewlêrî bulunur.
Xwarîn
Kirmanşah, İlam ve Hanekin çevresinde konuşulur; Kelhori, Feyli ve Leki dahil.
Zazaca ve Goranice
Birkaç milyon Kürt tarafından konuşulan Kuzeybatı İrani diller. Goranice (Hewrami) Erdelan sarayının edebî diliydi.
Alfabeler
Kurmanci çoğunlukla Celadet Bedirhan'ın 1932'de oluşturduğu Latin tabanlı Hawar alfabesiyle yazılır. Sorani, tüm ünlüleri yazan, Arap alfabesinin Kürtçeye uyarlanmış bir biçimini kullanır. İran'da hem Kurmanci hem de Sorani genellikle Arap tabanlı alfabeyle yazılır.[1][7]
Zimanê kurdî
زمانی کوردی
Urmiye ve Mukriyan lehçeleri
Batı Azerbaycan eyaletindeki Kürtler her iki büyük çeşidi de konuşur: kuzeyde Kurmanci, güneyde Sorani.[4] Kurmanci; Maku, Hoy, Selmas, Urmiye ile Şikakların yurdu olan Somay ve Bradost dağ bölgelerinin dilidir. Söz varlığı Azerbaycan Türkçesi, Farsça ve Arapçayla uzun temas sonucu şekillenmiştir.[5]
Urmiye Gölü'nün güneyinde adını Mukri beyliğinden alan Mukriyan bulunur; Soraninin Mukri lehçesi Mahabad, Bukan, Piranşehir, Uşnu ve Serdeşt'te, eyalet dışında ise Bane ve Sakız'da konuşulur.[2][3] Mukri en iyi incelenmiş Kürt lehçelerinden biridir ve zengin bir edebiyatın yurdudur.[2] Simko'nun öldüğü Uşnu, Kurmanci ile Soraninin buluştuğu hatta yakındır.
Kelime karşılaştırması
Basit kelimeler Kürtçe ile Farsçanın ne kadar yakın olduğunu ve Kurmanci ile Soraninin nasıl ayrıştığını gösterir.
| Anlamı | Kurmanci | Sorani | Farsça |
|---|---|---|---|
| su | av | aw | âb |
| ekmek | nan | nan | nân |
| gün | roj | roj | ruz |
| dağ | çiya | kêw | kuh |
| ev | mal | mał | xâne |
| anne | dê, dayik | dayk | mâdar |
| ben | ez | min | man |
| iyi | baş | baş | xub |
| teşekkürler | spas | supas | sepâs, merci |
| Kürt dili | Kurmancî, Kurdî | Kurdî | Kordi |
Kurmanci ve Sorani: temel farklar
Kurmanci, isim ve zamirler için dilbilgisel cinsiyeti ve hâl sistemini korur; bu yüzden «ben» özne olarak ez, diğer konumlarda min'dir. Sorani cinsiyet ve hâli yitirmiştir, belirli isimleri -eke ekiyle işaretler ve Kurmancide bulunmayan küçük bağlı zamirler kullanır. Her ikisi de daha eski İrani dillerden miras kalan, geçmiş zamanda bölünmüş ergatif bir yapı kullanır.[1][6]
Kaynaklar ve ek okumalar
- "Kurdish language." <i>Wikipedia</i>. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language">en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_language</a>
- Ergin Öpengin, <i>The Mukri Variety of Central Kurdish: Grammar, Texts, and Lexicon</i>, Reichert, 2016.
- Haidar Khezri Asadpour, "Cross-dialectal diversity in Mukri Kurdish," <i>Journal of Linguistic Geography</i>, 2021.
- "Kurmanj Kurds in Iran." <i>KurdShop</i>. <a href="https://kurdshop.net/en/geography/1337">kurdshop.net/en/geography/1337</a>
- H. Esmailzade Bavany and G. Tayyebzad, "Arabic words in the Kurmanji dialect of Urmia and northern West Azerbaijan," <i>Pazhuheshnameh-ye Adabiyat-e Kurdi</i>, 2022.
- D. N. MacKenzie, <i>Kurdish Dialect Studies</i>, 2 vols., Oxford University Press, 1961–62.
- Celadet Bedirxan and Roger Lescot, <i>Grammaire kurde</i>, 1970.