تبار و خانواده
اسماعیل آقا شکاک در سال ۱۸۸۷ در چهریق علیا، در بخش سلماس در غرب دریاچهٔ ارومیه، به دنیا آمد. پدرش محمدآقا بود و خاندانش رهبری تیرهٔ عبدویی از ایل شکاک، یکی از بزرگترین اتحادیههای ایلی کرد در شمالغرب ایران، را بر عهده داشت. مقر خانواده قلعهٔ چهریق بود.[1][6] جدّ او، که او نیز اسماعیل آقا نام داشت، نخستین رئیس شناختهشدهٔ عبدوییها بود و در سال ۱۸۱۶ درگذشت؛ آرامگاهش در کنار رود نازلو است.[2]
شکاکها بخشهای صومای، برادوست، قطور و چهریق را در کوهستانهای دو سوی مرز قاجار و عثمانی در دست داشتند. تا اوایل قرن بیستم این مرز برای ایلهای کرد، که بسیاری از آنها در هر دو سو چراگاه داشتند، معنای چندانی نداشت.[3] «سمکو» صورت خودمانی نام اسماعیل است؛ تاریخنگاران فارسیزبان آن را «سمیتقو» نوشتهاند و کردها او را Simkoyê Şikak یا سمکۆی شکاک مینامند.[6]
رئیس جوان ایل، ۱۹۰۵–۱۹۱۴
در سال ۱۹۰۵ برادر بزرگترش جعفرآقا، که آن زمان رهبر ایل بود، با سوگند امان به تبریز دعوت شد و به دستور مقامات قاجار در آنجا کشته شد. سمکو که هنوز جوان بود رهبر ایل شکاک شد.[1] پدرش بعدها به استانبول رفت و در زندان همانجا درگذشت.[1] از ۱۹۰۶ سمکو قدرت خود را در قطور، ماکو، خوی و سلماس گسترش داد.[5]
در جریان انقلاب مشروطه، سوارههایی به یاری حاکم ماکو فرستاد و در پاداش نایبالحکومهٔ قطور شد.[1][6] در سپتامبر ۱۹۱۲، هنگامی که سربازان عثمانی دو رهبر کرد، عبدالرزاق بدرخان و سید طه، را در راه بازگشت از تفلیس دستگیر کردند، سمکو در مرز حمله کرد و آنان را آزاد ساخت.[5]
در سال ۱۹۱۳، با عبدالرزاق بدرخان و پشتیبانی روسیه، به گشایش مدرسهای کردی کمک کرد که در آن آموزگارانی از قفقاز به حدود ۳۰ کودک به کردی و روسی درس میدادند. منابع کردی آن را در خوی و منابع دیگر در ماکو دانستهاند.[5][1] هنگامی که در ۱۹۱۴ میان آن دو اختلاف افتاد، سمکو استدلال کرد که این مدرسه بیش از کشتن چند سرباز عثمانی به سود کردهاست.[1]
جنگ جهانی اول، ۱۹۱۴–۱۹۱۸
جنگ منطقهٔ ارومیه را به میدان نبرد ارتشهای عثمانی و روسیه بدل کرد. هنگامی که نیروهای عثمانی در دسامبر ۱۹۱۴ ارومیه و تبریز را گرفتند، سمکو به آنان پیوست. در اواخر ۱۹۱۴ نزدیک جلفا به او تیراندازی شد و سپس روسها او را به تفلیس تبعید کردند؛ در ۱۹۱۶ آزادش کردند و اجازه دادند به قطور بازگردد.[1][5]
این سالها رنج بزرگی برای همهٔ جوامع منطقه به همراه داشت. آشوریهای راندهشده از حکاری به رهبری پاتریارک خود مار شمعون نوزدهم بنیامین به ارومیه و سلماس آمدند و پس از عقبنشینی ارتش روسیه در ۱۹۱۷، نیروهای کرد و آشوری بر سر کنترل منطقه رقابت کردند.[6] تاریخنگاران ثبت کردهاند که افراد سمکو همراه نیروهای عثمانی در کشتار روستاییان ارمنی و آشوری در هفتوان در فوریهٔ ۱۹۱۵ شرکت داشتند.[1]
در مارس ۱۹۱۸ سمکو مار شمعون را برای گفتوگو دربارهٔ اتحاد در کهنهشهر نزدیک سلماس پذیرفت. پاتریارک و بسیاری از همراهانش کشته شدند. سمکو بعدها گفت که مار شمعون با پشتیبانی روسیه نقشهٔ دولتی آشوری در کردستان را داشت.[5][6] این کشتار چرخهای از انتقامجویی را علیه روستاهای کرد و مسلمان و سپس علیه آشوریها و ارمنیها به راه انداخت؛ جامعهٔ یهودی کهنهشهر نیز سخت آسیب دید.[6][4]
فصلی دشوار
مؤسسه خشونتهای این دوره را پنهان نمیکند. مسیحیان، مسلمانان، یهودیان، کردها، آشوریها، ارمنیها و آذربایجانیها همه در جنگ و سالهای پس از آن جان باختند. هدف ما تاریخی صادقانه است که همهٔ جوامع منطقه بتوانند آن را بخوانند.
قیام، ۱۹۱۸–۱۹۲۲
با ضعف دولت قاجار بر اثر جنگ و قحطی، سمکو ائتلافی از ایلهای کرد ساخت و قیامی را آغاز کرد که اغلب نخستین تلاش جدی برای ایجاد دولتی کرد در ایران توصیف میشود.[11] او در نامهای از حدود سال ۱۹۱۹ نوشت که بسیاری از ملتهای کوچکتر جهان دولت خود را دارند.[5]
در ۱۹۱۹ بمبی در پوشش هدیه، فرستادهٔ حاکم تبریز، مکرمالملک، در چهریق منفجر شد. سمکو جان به در برد، اما برادرش علیآقا و چند تن دیگر کشته شدند.[1][5] در همان سال در گردهمایی رهبران کرد که دربارهٔ موجودیتی مستقل برای کردها گفتوگو میکردند شرکت کرد و همراه سید طه از بریتانیا درخواست پشتیبانی کرد، اما پاسخ قاطعی نگرفت.[6]
در ۱۷ ژوئیهٔ ۱۹۲۰ فرمانده او عمرخان شکاک بندر گلمانخانه و نقاط راهبردی پیرامون ارومیه را گرفت.[5] سمکو حاکمانی، از جمله تیمورآقا شکاک در ارومیه، منصوب کرد و نفوذ خود را بر دشتهای ارومیه و سلماس و بخشهایی از خوی گسترش داد.[6] در اکتبر ۱۹۲۱ نیروهایش مهاباد (ساوجبلاغ آن زمان) را گرفتند، صدها سرباز دولتی را کشتند یا اسیر کردند و آن را به یکی از مراکز حکومت او بدل ساختند.[1][5]
در اواخر ۱۹۲۱ نیرویی بزرگ از دولت به فرماندهی امیرارشد، همراه ژاندارمری به سرپرستی افسران سوئدی، به جنگ او آمد. افراد عمرخان آن را شکست دادند و امیرارشد کشته شد. منابع کردی این نبرد را در شکریازی و در دسامبر ۱۹۲۱ میدانند؛ روایتهای دیگر نبردی با امیرارشد را نزدیک تسوج در اکتبر ذکر میکنند.[5][1] در اوج قدرت، نفوذ او تا بانه، سردشت و سقز میرسید.[6]
در ژوئیهٔ ۱۹۲۲ سمکو روزنامهٔ کرد را در ارومیه به کردی و فارسی منتشر کرد و خود را «هوادار استقلال کردستان» امضا کرد.[5][1]
قیام در کجا رخ داد
این نقشه منطقهٔ غرب و جنوب دریاچهٔ ارومیه را همراه با قلمرو تقریبی نفوذ سمکو در اوج قدرتش در ۱۹۲۱–۱۹۲۲ و مکانهای مهم زندگی او نشان میدهد.
سمکو چگونه حکومت کرد
حکومت سمکو هنوز دولتی با نهادهای پایدار نبود. بر اقتدار شخصی او، اتحاد با ایلهایی چون هرکی، مامش، منگور و دهبکری، و سپاهی تکیه داشت که شمارش با پیروزی و شکست در نبرد کم و زیاد میشد.[6]
با این حال، ویژگیهای یک حکومت کردی را داشت. زبان کردی در بخشهایی از اداره به کار میرفت، روزنامهٔ کرد به کردی و فارسی منتشر میشد و برخی پژوهشها حمایت از مدارس کردیزبان را به او نسبت میدهند.[6][7] پیروانش درآمدی را که گرد میآورد مالیات مینامیدند؛ بسیاری از ساکنان و منابع ایرانی آن را غارت میخواندند، و یورشها به شهرهای کردنشین نیز آسیب رساند.[6]
شکست و تبعید، ۱۹۲۲–۱۹۲۶
فرماندهٔ تازهٔ تهران، رضاخان، ارتش را بازسازی کرد و آن را به جنگ رهبران ایلی ایران فرستاد. در تابستان ۱۹۲۲ نیرویی بزرگ، که شمارش ۱۰ تا ۱۵ هزار سرباز به فرماندهی سرتیپ جهانبانی ذکر شده، به دژ او در چهریق حمله کرد. منابع کردی این یورش را ۲۷ ژوئیهٔ ۱۹۲۲ میدانند. سمکو به سوی مرز ترکیه عقب نشست، بسیاری از متحدانش او را رها کردند و مهاباد در اوت بازپس گرفته شد.[1][5][6]
در اکتبر ۱۹۲۲ نیروهای ترکیه به شمانه حمله کردند: همسرش جواهر کشته شد و پسر ششسالهاش خسرو اسیر شد. در ۶ نوامبر ۱۹۲۲ با مقامات بریتانیایی به سرپرستی سی. جی. ادموندز نزدیک اربیل دیدار کرد که هیچ وعدهای ندادند.[5] در ۸ ژانویهٔ ۱۹۲۳ شیخ محمود برزنجی او را در سلیمانیه با رژه و شلیک توپ پذیرفت، اما دو رهبر به توافقی نرسیدند و سمکو در ۲۳ مارس آنجا را ترک کرد.[5][1]
پس از پیمان لوزان در ژوئیهٔ ۱۹۲۳ دیگر نمیتوانست در ترکیه بماند و در کوه دالامپر، جایی که ایران، عراق و ترکیه به هم میرسند، ساکن شد.[5] در ۱۹۲۴ رضاخان او را عفو کرد و به هَوَسنه در بخش صومای ارومیه بازگشت.[5][8]
سالهای پایانی و مرگ، ۱۹۲۶–۱۹۳۰
در ۱۹۲۶ سمکو دوباره رهبری شکاک را به دست گرفت و با اتحاد با ایلهای هرکی و بگزاده با حدود ۱۵۰۰ مرد به سلماس حمله کرد. اختلاف میان متحدانش این تلاش را ناکام گذاشت؛ نیروهای دولتی از ارومیه، شرفخانه و خوی او را تعقیب کردند و او به عراق رفت.[5][8] در ۱۹۲۸ توافق تازهای با ترکها کرد و در گَوَر در شمال کردستان ساکن شد.[5]
در ۱۹۳۰، از طریق تیمورآقا شکاک، سرهنگ صادقخان نوروزی او را برای دیدار با سرتیپ حسن مقدم و با وعدهٔ منصبی دولتی به اشنویه (شنو) دعوت کرد. سمکو پذیرفت و در کمینی از پیش طراحیشده کشته شد؛ همان سرنوشتی که بیستوپنج سال پیشتر برای برادرش رقم خورده بود.[5][6]
تاریخ درگذشت او
منابع همداستان نیستند: ۲۱ ژوئن، ۱۸ ژوئیه و ۳۰ ژوئیهٔ ۱۹۳۰ همه ذکر شدهاند. مؤسسه برای روشن کردن این تاریخ، اسناد خانوادگی، آرشیوهای ایران و مطبوعات آن زمان را مقایسه میکند.<a href="#ref-1">[1]</a><a href="#ref-5">[5]</a>
تاریخنگاران دربارهٔ سمکو چه میگویند
سمکو هنوز یکی از بحثبرانگیزترین چهرههای تاریخ معاصر کرد است. پژوهشگران بهطور کلی سه دیدگاه دارند و مؤسسه همهٔ آنها را بازمینماید.
رهبری ملی
بسیاری از نویسندگان کرد او را از بنیانگذاران جنبش ملی کرد در ایران میدانند. کمال سلیمانی استدلال میکند که او ملیگرایی کرد بود که کردی را زبان قلمرو خود کرد و مدرسه و روزنامه را ترویج داد.<a href="#ref-7">[7]</a>
رهبری ایلی میان امپراتوریها
مارتین فان بروینسن و ریچارد تاپر کارنامهٔ او را نمونهٔ رابطهٔ ایلهای کرد با دولتهای پیرامونشان میدانند که در آن اهداف ملی و شخصی در هم تنیده بود.<a href="#ref-3">[3]</a><a href="#ref-9">[9]</a> مهرداد کیا بر مقاومت او در برابر دولت تمرکزگرا تأکید میکند.<a href="#ref-10">[10]</a>
دیدگاه انتقادی
تاریخنگاری رسمی ایران دیرزمانی او را یاغی خواند و حافظهٔ آشوریها بر کشتهشدن مار شمعون متمرکز است. تاریخنگاران دیگر بر خشونت علیه روستاهای آشوری، ارمنی، آذربایجانی، یهودی و کرد تأکید میکنند.<a href="#ref-6">[6]</a><a href="#ref-4">[4]</a>
میراث
رضاشاه گمان میکرد مرگ سمکو به مقاومت کرد در ایران پایان داده است. یازده سال بعد حکومت خود او فروریخت و در ۱۹۴۶ بازماندگان جنبش سمکو، از جمله عمرخان شکاک، در جمهوری کردستان در مهاباد به رهبری قاضی محمد شرکت کردند.[5][1]
امروز نام سمکو در ترانهها، کتابها و حافظهٔ کردها در ایران، عراق، ترکیه، سوریه و دیاسپورا زنده است و همچنان موضوع پژوهشهای تازه است، از جمله در همایش کردشناسی مدرسهٔ اقتصاد لندن در ۲۰۲۵.
مؤسسه سمکو شکاک بنیان نهاده شد تا این تاریخ از منابع اصلی بررسی شود: عکسها، نامهها و روایتهای خانوادگی، در کنار کار تاریخنگاران.[12]
سمکو شکاک، ۱۸۸۷–۱۹۳۰
- تولد در چهریق علیا، سلماس، در خاندان رهبری ایل شکاک.
- برادرش جعفرآقا در تبریز کشته میشود. سمکو رهبر شکاک میشود.
- قدرت خود را در قطور، ماکو، خوی و سلماس میگستراند.
- عبدالرزاق بدرخان و سید طه را از دست سربازان عثمانی آزاد میکند.
- با عبدالرزاق بدرخان به گشایش مدرسهای کردی کمک میکند.
- به عثمانیها میپیوندد؛ روسها او را به تفلیس تبعید میکنند؛ در ۱۹۱۶ آزاد میشود.
- مار شمعون نوزدهم بنیامین پس از گفتوگو با سمکو در کهنهشهر کشته میشود.
- قیام سمکو شکاک آغاز میشود.
- از سوءقصد با بمب جان به در میبرد؛ برادرش علیآقا کشته میشود. از بریتانیا برای استقلال کرد پشتیبانی میخواهد.
- عمرخان شکاک گلمانخانه و نقاط کلیدی پیرامون ارومیه را میگیرد.
- مهاباد را میگیرد و آن را یکی از مراکز حکومت خود میکند.
- سپاه دولتی امیرارشد را شکست میدهد.
- روزنامهٔ <i>کرد</i> را در ارومیه منتشر میکند. به چهریق حمله میشود؛ سمکو عقب مینشیند.
- همسرش جواهر در شمانه کشته و پسرش خسرو اسیر میشود.
- شیخ محمود برزنجی او را در سلیمانیه میپذیرد.
- رضاخان او را عفو میکند؛ به هَوَسنه در صومای بازمیگردد.
- قیام دوم؛ با حدود ۱۵۰۰ مرد به سلماس حمله میکند؛ به عراق عقب مینشیند.
- با توافقی با ترکیه در گَوَر ساکن میشود.
- در کمینی در اشنویه (شنو) کشته میشود.
- بازماندگان جنبش او در جمهوری کردستان در مهاباد شرکت میکنند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
- "Simko Shikak." <i>Wikipedia</i>, drawing on the scholarship listed on our <a href="research.html">research page</a>. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Simko_Shikak">en.wikipedia.org/wiki/Simko_Shikak</a>
- "Shekak (tribe)." <i>Wikipedia</i>, after Houtsma (ed.), <i>E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936</i>. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Shekak_(tribe)">en.wikipedia.org/wiki/Shekak_(tribe)</a>
- Martin van Bruinessen, "A Kurdish Warlord on the Turkish-Persian Frontier in the Early Twentieth Century: Isma'il Agha Simko," in T. Atabaki (ed.), <i>Iran and the First World War</i>, I.B. Tauris, 2006, pp. 69–93. <a href="https://www.academia.edu/3555229">Academia.edu</a>
- David Gaunt, <i>Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia during World War I</i>, Gorgias Press, 2006.
- "Simko Shikak; a revolutionary figure" (series), <i>KurdShop</i>, after Mohammad Saleh Qaderi, <i>Amarkhan Shikak: from the Rise of Simko to the Kurdistan Republic</i>, 2021. <a href="https://kurdshop.net/en/history/2627">kurdshop.net/en/history/2627</a>
- "Simko Shikak (Ismail Agha Shikak)." <i>The Diary of Sinior Demirel</i>, with historical notes. <a href="https://demirel.co.il/en/persons/simko-shikak-en/">demirel.co.il</a>
- Kamal Soleimani, "The Kurdish image in statist historiography: the case of Simko," <i>Middle Eastern Studies</i> 53(6), 2017.
- "Simko Shikak revolt (1926)." <i>Wikipedia</i>, after van Bruinessen 2006. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Simko_Shikak_revolt_(1926)">en.wikipedia.org</a>
- Richard Tapper (ed.), <i>The Conflict of Tribe and State in Iran and Afghanistan</i>, Croom Helm, 1983 (Routledge, 2012).
- Mehrdad Kia, <i>The Clash of Empires and the Rise of Kurdish Proto-Nationalism, 1905–1926</i>, Springer, 2023.
- Benjamin Smith, "Land and Rebellion: Kurdish Separatism in Comparative Perspective," working paper, 2009.
- Dr. Keivan Simko, "Ismail Agha Simko (Simko Shikak)" [Persian], <i>Academia.edu</i>. <a href="https://www.academia.edu/107339961">academia.edu/107339961</a>
